યુવાનો અને ટીનેજર્સમાં આપઘાતનું પ્રમાણ કેમ વધી રહ્યું છે?

આજકાલ યુવાનો બહુ જલ્દી હતાશ કે ફ્રસ્ટ્રેટ થઈ જાય છે, નાની પરિસ્થિતિમાં પણ હારી જાય છે, તેને મોટું સ્વરૂપ આપી દે છે. મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ઉપાય શોધવાને બદલે ડિપ્રેશનમાં જાય છે ને પછી આપઘાત જેવા પગલાં લેતાં પણ અચકાતા નથી.

ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં ફેઈલ થાય, તો એટલા બધા ડિપ્રેશનમાં આવી જાય છે કે “મને ભણવાનું યાદ નથી રહેતું” અને ભણતરથી થાકીને આપઘાત કરવાનો વિચાર કરે છે. અન્ય નાની મોટી મુશ્કેલીઓ જેમ કે, બિઝનેસમાં નિષ્ફળતા મળે, કેરિયરમાં પાછા પડે, ગર્લફ્રેન્ડ કે બોયફ્રેન્ડ તરફથી દગો થાય ત્યારે યુવાનો માનસિક રીતે ખૂબ નબળા થઈ જાય છે. સહેજ દુઃખ પડે એટલે ઘરમાં આમ થશે, કુટુંબમાં મારું ખરાબ દેખાશે, ફ્રેન્ડ્સ શું કહેશે વગેરે નેગેટિવ વિચારોમાં ઘેરાઈ જાય છે. બે-ચાર વ્યક્તિએ કહ્યું હોય કે, “તેં આવું કર્યું?”, “ધ્યાન ના રાખ્યું?” તો એમાં એટલું બધું અપમાન લાગી જાય છે કે આપઘાતનો વિચાર કરી નાખે કે “આના કરતા મરી જવું સારું” અને કેટલાક તો આપઘાત જ કરી નાખે છે.

આજકાલ યુવાનોમાં સહનશક્તિ ઓછી હોવાનું કારણ છે, વધતી જતી સુખ-સગવડતા. પહેલાંના જમાનામાં સગવડતા ઓછી હતી. રોજબરોજના જીવનમાં નાની-મોટી મુશ્કેલીઓ પડ્યા જ કરતી. એ મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ લાવવામાં લોકોની એડજસ્ટમેન્ટ લેવાની શક્તિ અને સૂઝ ખીલતા હતા. જ્યારે આજકાલ ભૌતિક સગવડતા અને સુખ-સાહ્યબી ખૂબ વધ્યા છે. એમાંય ટીવી, ઈન્ટરનેટ, મોબાઈલ, સોશિયલ મીડિયા વગેરે સાધનોમાં લોકો વધુ સમય વિતાવે છે. પરિણામે જીવતી વ્યક્તિઓ સાથે કોમ્યુનિકેશન ઘટ્યું છે, આંતરિક શક્તિઓ પણ ઘટી છે.

કુદરતનો નિયમ એવો છે કે જ્યારે આપણે ન ગમતી અને ન ફાવતી પરિસ્થિતિમાં ડિસ્ટર્બ કે વ્યથિત થયા વગર ઉકેલ લાવીએ તો આંતરિક શક્તિઓ વધે છે. જીવનમાં બધું જ ગમતું અને ફાવતું મળ્યા કરે અથવા આપણે ના ફાવતું આવે તેને ખસેડ્યા કરીએ, તો આપણી શક્તિઓ વધે કઈ રીતે? આજકાલ જરાક અમસ્તી મુશ્કેલી આવે તો સહન નથી થતી અને “શું થશે?”, “કઈ રીતે થશે?”, “નહીં થાય તો લોકો શું કહેશે?”, “મારું કેવું ખરાબ દેખાશે?” વગેરે ગૂંચવાડા ઊભા થઈ જાય છે. સાચો ઉપાય છે કે દરેક મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો ઉકેલ લાવવો અને ઉકેલ ન આવે તો શક્તિઓ માંગવી.

નિષ્ફળતાને કારણે ડિપ્રેશન આવવાનું કારણ છે, ધાર્યું પરિણામ ન આવતા સર્જાતો માનસિક ઉદ્વેગ. પછી એ ઉદ્વેગથી ઈમોશનલ થઈને આખો દિવસ ડિપ્રેસ ને ઉદાસ થઈને ફર્યા કરે. વાસ્તવિકતામાં મનુષ્યનું ધાર્યું કાયમ થતું જ નથી. એટલે આપણે પાસા નાખતાં પહેલાં જ મનમાં વિચાર કરવો કે ઊંધા પડજો. પછી જેટલા છત્તા પડ્યા એટલા સાચા. પણ જો આપણે આશા રાખીએ કે ચારે પાસા છત્તા પડજો અને પછી એક પણ છતો ન પડે તો ગૂંચવાડો અને પરિણામે ઉદ્વેગ થાય. આંતરિક એડજસ્ટમેન્ટ લેવાની આ બધી રીત છે, જેનાથી આવી પડેલી પરિસ્થિતિમાં સંતોષ રહે છે.

તેવી જ રીતે બિઝનેસમાં ધારણા રાખી હોય કે વીસ લાખનો નફો થવો જોઈએ અથવા ભણતરમાં ધારણા રાખી હોય કે પંચાણું ટકા આવવા જોઈએ, પછી ધારણા પ્રમાણે પરિણામ ન આવે, તો ડિપ્રેશન આવી જાય. એના કરતા આપણે બધા પ્રયત્નો કરવા જેથી સફળતા મળે. આમ પણ નિષ્ફળ થવા માટે તો કોઈ પ્રયત્નો કરે જ નહીં. પણ સફળતા જ મળવી જોઈએ એવી પકડ જો પકડાઈ જશે, પછી ધારણા કરતા ઓછું પરિણામ આવશે તો પોતાને ડિપ્રેશન આવશે.

ખાસ કરીને યુવાનોએ ભણતી વખતે ચિત્તની શક્તિ વધારવાના પ્રયત્નો કરવા જેથી ભણવાનું યાદ રહે, ભણતરમાં સફળતા મળે અને આગળ જતા કરિયર સરસ બને. અભ્યાસ કરવા બેસવાનું હોય તે પહેલાં દસ મિનિટ સુધી, જે કોઈ ભગવાનને માનતા હોઈએ, કે જે મંત્ર બોલતા હોઈએ તે આંખો બંધ કરીને શબ્દેશબ્દ વંચાય એ રીતે દસ મિનિટ બોલવું. ધારો કે, કોઈ “શ્રીકૃષ્ણ શરણં મમઃ” બોલતા હોય કે કોઈ “નમો અરિહંતાણં” બોલતા હોય અથવા “ૐ નમ: શિવાય” કે ગાયત્રીમંત્ર બોલતા હોય તો તે મંત્ર આ રીતે દસ મિનિટ બોલવો. કોરી ભીંત ઉપર એક-એક અક્ષર લખાતો હોય એમ વંચાય એ રીતે આંખો બંધ કરીને મોટેથી બોલવું. પછી ભણવા બેસવું. પછી કોઈપણ પ્રકારનું ટેન્શન નહીં રાખવું કે આ મને યાદ રહેશે કે ભૂલી જવાશે? પરીક્ષાના સમયે બધું એની મેળે જ યાદ આવશે. આ રીતે અક્ષરેઅક્ષર વાંચીને બોલવાથી જબરજસ્ત ચિત્તની શક્તિ અને એકાગ્રતા વધે છે. આ પ્રયોગ ઘણા બાળકોએ કર્યા છે અને તેનું સુંદર પરિણામ પણ મેળવ્યું છે.

સંતાનો ડિપ્રેશનમાં ન જાય તે માટે બધા માતા-પિતાએ પણ કેટલીક બાબતો શીખવાની જરૂર છે. કારણ કે મા-બાપે બાળકોને નાનપણથી મોટા થતાં સુધી કલાકો સુધી જે નેગેટિવ શબ્દો કહ્યા હોય, જેમ કે, તું નાલાયક છે, જુઠું બોલે છે, તારામાં આવડત નથી, રખડ્યા કરે છે ભણવા બેસ, તું જીવનમાં ક્યારેય આગળ નહીં આવે, તું નાપાસ જ થઈશ વગેરે; એ શબ્દોની ઊંડી અસર બાળમાનસ ઉપર પડે છે. જેનાથી તે ડિફોર્મ થઈ જાય છે અથવા ડિપ્રેશનમાં જાય છે. જો બાળકમાં ઈન્ફિરિયારિટી હશે તો તે આ શબ્દોથી ડિપ્રેશનમાં જશે અને સુપિરિયારિટી હશે તો તે મા-બાપની સામે થશે અથવા ઘરમાંથી નીકળી જશે.

નેગેટિવ કહેવાને બદલે માતા-પિતાએ પોઝિટિવ બોલવું કે, તારામાં ખૂબ શક્તિઓ છે, તું કરી શકીશ, ભણી શકીશ, તું ધ્યાન રાખીને એકાગ્રતાથી કરીશ તો થઈ શકે એમ છે. તો બાળકની શક્તિઓ ખીલશે. બાળકો રમતા હોય કે તોફાન કરતો હોય ત્યારે મૌન રહેવું, પણ નેગેટિવ નહીં બોલવાનું. અન્ય વ્યક્તિઓ કે મહેમાનો સામે બાળકોનું પોઝિટિવ બોલવું કે એ સરસ ધ્યાન રાખે છે, આટલો પ્રોગ્રેસ થયો છે, ઘરમાં પણ આટલી મદદ કરે છે વગેરે. પછી ભલેને દસમાંથી એક વખત એમ બન્યું હોય પણ નેગેટિવ નહીં બોલવું. 

બાળકોના નેગેટિવ માટે ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી, કે “હે ભગવાન! મારા બાળકને શાંતિ થાય, એને સ્થિરતા આવે, એ સરસ રીતે વળે તેવી કૃપા કરો.”

આ ઉપરાંત, અન્ય સંજોગો જેમ કે, સ્ટ્રેસ, રેગિંગ, માનસિક અસંતુલન, માનસિક અથવા શારીરિક શોષણ, મોબાઈલ ફોનનો દુરુપયોગ વગેરે પણ બાળકોમાં આપઘાતનું કારણ બને છે. આવી પરિસ્થિતિમાં માતા-પિતા ખાસ બાળકોની માનસિકતા સમજીને તેમને આમાંથી બહાર કાઢી શકે છે.

માતા-પિતાએ ટીનેજ બાળકો સાથે કેવું વર્તન કરવું જોઈએ?

• બાળક વિશે કોઈ પૂર્વધારણા ન રાખવી; ઓપન-માઈન્ડેડ બનવું.
• તેમના માતા-પિતા નહીં, પણ મિત્ર બનવું.
• બાળકો આસપાસ હોય ત્યારે તેમના પર પૂરું ધ્યાન આપવું; એમના જીવનમાં રસ લેવો, તેમની લાગણીઓ સમજવી.
• તેમની કોઈ ભૂલ થાય તો દોષિત જોઈને ઠપકો આપવાને બદલે, ધીરજથી કામ લેવું. પરિસ્થિતિ શાંત થાય પછી તેઓ શું અલગ કરી શક્યા હોત તેની સમજણ આપવી. રોકટોક કરીને દુઃખ ન આપવું.
• એમને શું કહેવું છે તે ધ્યાનથી સાંભળવું અને એમનો વ્યૂ-પોઈન્ટ સમજવો.
• બાળકો સાથે એવું જ વર્તન કરવું જેવા વર્તનની આપણને બાળકો પાસેથી અપેક્ષા હોય. તેમના વર્તન સુધારવાને બદલે તેમની સમજણ સુધારવા ઉપર ફોકસ રાખવું.
• બાળકો પર વિશ્વાસ કરવો અને વધુ પડતી શંકા ન કરવી.
• બાળકો પ્રેમથી જીતાઈ જશે, તો એમને ઘરમાં આપણી હાજરીમાં પ્રેમ અને હૂંફ લાગશે, પછી એ બહાર નહીં ખોળે.

ટીનેજર્સે તેમના માતા-પિતા સાથે કેવું વર્તન કરવું જોઈએ?

• યાદ રાખવું કે માતા-પિતા હંમેશાં પોતાના બાળકોનું સારું જ ઈચ્છતા હોય છે.
• માતા-પિતાએ આપણા માટે શું-શું કર્યું છે એ ભૂલવું નહીં. એમનો ઉપકાર માનવો.
• તેમની સાથે ખુલ્લા મને વાતચીત કરવી. તેઓ શું કહે છે તે સાંભળવું.
• તેમની સાથે એડજસ્ટમેન્ટ કરતાં શીખવું.
• માતા-પિતા સાથે ખોટું ન બોલવું.
• માતા-પિતા પાસે મોજશોખની વસ્તુઓ કે સાધનો માટે ખોટી જિદ કરવી નહીં.
• માતા-પિતા પ્રત્યે કોઈ નારાજગી કે દ્વેષ રાખવા નહીં.
• માતા-પિતાના નેગેટિવ ન જોવા. તેમના પોઝિટિવ ગુણોને ધ્યાનમાં રાખવા.