લોકો ચિંતા શા માટે કરે છે? તેની પાછળનું મનોવિજ્ઞાન

આ કળિયુગમાં દુષમકાળની વિપરીત અસરને કારણે તેમજ સાચી સમજણના અભાવે લોકો સતત ચિંતા કે ટેન્શનથી દુઃખી રહે છે. સંસારમાં બધા સુખો હોવા છતાં પોતે સુખ ભોગવી શકતા નથી.

મનુષ્ય દુનિયાની કેટલીય બાબતોમાં એટલા બધા વિચારો કરી નાખે અને ચિંતા કરે કે, “આનું શું થશે?”, “તેનું શું થશે?” પછી રાતની ઊંઘ ઊડી જાય, ભૂખ-તરસ હરામ થઈ જાય, ભોગવટા અને બળતરા રહ્યા કરે.

એક બાજુ સતત ચિંતા કર્યા કરે ને બીજી બાજુ પોતે કોઈ લગ્નમાં જાય તો ખાવા-પીવા ને મહાલવામાં એકાકાર થઈ જાય અને એટલો વખત બધી ચિંતાય ભૂલી જાય! ફરી નવરાશ પડે, એટલે પાછી ચિંતા શરૂ થાય, આમ સંસારમાં બધું ચાલ્યા કરે છે.

ચિંતા કયા કારણોથી થાય છે તેની વિસ્તૃત સમજણ નીચે આપેલી છે.

ઉકેલ ન મળવાથી ચિંતા

“હું કંઈક છું અને હું જ ચલાવું છું” એવો અહંકાર એ ચિંતા છે. એટલે જ્યારે જીવનમાં કોઈ એવી મુશ્કેલી આવે, જેનો પોતાને કોઈ ઉપાય ન જડે, ત્યારે અંદર ચિંતા થયા કરે છે કે, “કઈ રીતે થશે?”, “હું શું કરી નાખું?”, “આનું સોલ્યુશન નહીં આવે તો શું થશે?”

ધારો કે, સંતાનોના લગ્નની ઉંમર થઈ હોય તો એમને પરણાવવાની ચિંતા; નોકરીનું ઠેકાણું ના પડતું હોય તો “ખર્ચ કઈ રીતે નીકળશે?” એના માટે ચિંતા; કામ પૂરા ન થતા હોય તો “મારાથી નહીં થાય તો કોણ કરશે?” એવી ચિંતા રહ્યા કરે. દુકાન કે ઘર વેચવા કાઢીએ પણ તે વેચાય નહીં, તો “શું થશે? વેચાશે કે નહીં” એમ ચિંતા થયા કરે.

ધારો કે, કોઈ વ્યક્તિને એરપોર્ટ પર પહોંચવાનું હોય, ઘરેથી નીકળવામાં મોડું થઈ ગયું હોય અને રસ્તામાં ટ્રાફિક પણ નડ્યો હોય, પછી એરપોર્ટ પહોંચ્યા પછી સિક્યુરિટીની લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહેવાનું આવે, તો ચિંતા થાય કે, “ટાઈમ ઓછો છે, ફ્લાઈટ ઊપડી જશે તો?”, “આ કાઉન્ટર ઉપર લોકો ઉતાવળ કેમ નથી કરતા?” એટલું જ નહીં, “સિક્યુરિટીવાળા આવા ને તેવા” એમ અસંખ્ય નેગેટિવ વિચારો ફરી વળે. હવે એ જ વ્યક્તિ સાથે કોઈ નાનું બાળક હોય તો એ લાઈનમાં પણ રમ્યા જ કરે, એને ચિંતા ન થાય કારણ કે એને અહંકાર નથી એટલે ગૂંચવાડો પણ નથી થતો.

આ કળિયુગમાં મુશ્કેલ સંજોગો અવારનવાર ઊભા થાય છે, જેનો ઉપાય નથી જડતો. જેમ કે, પોતાના ઉપર કોઈક આક્ષેપ આવ્યો હોય, ત્યારે પણ ઉકેલ ન મળે અને “મેં ક્યાં કશું કર્યું છે?”, “મારા પર ખોટો આક્ષેપ શું કામ?” એ રીતે પણ ચિંતા અને ટેન્શન શરૂ થઈ જાય.

વર્ષોથી ધંધામાં ભાગીદાર હોય તે છેતરપીંડી કરે અને પૈસા પડાવી જાય, પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં દગો કે વિશ્વાસઘાત થાય, સાસુ-વહુના સંબંધોમાં કડવાશ પેદા થતા ઘરમાં તિરાડ પડે, ઘરમાં મોટી બીમારી આવી પડે વગેરે. દિવસમાં આવા કંઈ કેટલાયે ગૂંચવાડા સામે ઝઝૂમતા મનુષ્યોને ઉકેલ મળતો નથી અને દુઃખ, ચિંતા સતત રહ્યા જ કરે છે.

મુશ્કેલી વહોરવાથી ચિંતા

કેટલીક વખત એવું પણ બને છે કે મનુષ્યનું જીવન કુદરતી રીતે સરળતાથી ચાલ્યા કરતું હોય, પણ તેમાં સામે ચાલીને મુશ્કેલી માથે લઈ લઈએ છીએ ને ચિંતા-ઉપાધિ વહોરીએ છીએ.

કુદરતી રીતે ખાવા-પીવાનું, ઊંઘવાનું સરસ ચાલ્યા કરતું હોય તેમાં પોતે ભાવના કરે કે, “પૈસા તો આવવા જ જોઈએ, ઊંઘ ઓછી થાય તો ચાલે.” પછી પૈસા આવે, પણ ઊંઘ ઊડી જાય ને પોતે ચિંતા કરે કે “ઊંઘ નથી આવતી, શું કરું?” આમ મનુષ્ય પોતે જ ગૂંચવાડો ઊભો કરે, પછી એનું ફળ આવે ત્યારે ગૂંચવાય છે.

તેવી જ રીતે ધારો કે, ધંધામાં કોઈએ પચ્ચીસ લાખનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હોય, પછી એમાં પંદર લાખનો નફો થાય, તો બીજો પચાસ લાખનો પ્રોજેક્ટ તૈયાર જ રાખ્યો હોય. નફો વધારવાના હેતુથી કોઈ એક દુકાનમાંથી બે દુકાન કરે, ધંધો ફેલાવે અને નવા માણસો પણ રાખે. પછી પોતે કામમાં પહોંચી ના વળે ત્યારે બૂમો પાડે કે, “કોઈ મને મદદ નથી કરતું, એકલા એકલા થાકી જવાય છે!” માણસો બરાબર કામ ન કરે કે નુકસાન કરે તો એની પણ ફરિયાદો ચાલુ થાય. પાછળથી ચિંતા ને ઉપાધિ વધે ત્યારે એ સમજાય નહીં કે પહેલાં વિચારીને પગલું ભરવું જોઈતું હતું. એકવાર પગલું ભરાઈ ગયું પછી જે પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તેનો ઉકેલ લાવવાને બદલે ચિંતા કરે.

વધુ પડતા વિચારોથી ચિંતા

વધુ પડતા વિચારો ચિંતાનું કારણ છે. ધારો કે, શિયાળાની ઠંડી રાત્રે ઓઢીને ઘરમાં બધા સૂઈ ગયા હોય. ત્યારે પથારીમાં પડ્યા પડ્યા આપણને કોઈ અધૂરું કામ યાદ આવે. જેમ કે, બિલ ભરવાનું બાકી હોય અને મુદત નીકળી ગઈ હોય એ યાદ આવે અથવા ધંધામાં કોઈ ઉઘરાણી કે કોના પૈસા લેવાના બાકી રહ્યા હોય એ યાદ આવે એટલે પછી અડધી રાત્રે ચિંતા શરૂ થાય. હવે રાત્રે કંઈ કામ આમેય થવાનું નથી. ત્યારે વિચારો કરી કરીને ચિંતા કરે અને પોતાની ઊંઘ બગાડે. બીજા દિવસે જ પરિસ્થિતિનો ઉકેલ આવશે એમ કરીને પોતે હમણાં નિરાંતે ઓઢીને સૂઈ ન શકે.

ભણતા વિધાર્થીઓ પરીક્ષાની તૈયારી કરવાને બદલે, “રિઝલ્ટ શું આવશે? નાપાસ થઈશ તો?” એવા વિચારો કર્યા કરે તો એનાથી પરિણામ સુધરી નથી જતું. ઊલટું ચિંતામાં પોતાની તબિયત અને પરિણામ બંને બગડે છે. વિદ્યાર્થી ચિંતા કર્યા વગર પરીક્ષાની તૈયારીમાં અથાગ મહેનત કરે તો રિઝલ્ટમાં કંઈક ફેરફાર થઈ શકે. પણ ચિંતા કરવાથી કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

રસ્તામાં આપણે ગાડી ચલાવતા હોઈએ ને અકસ્માત થઈને ગાડીને ગોબો પડે, તો બીજી વખત આપણને ગાડી લઈને બહાર નીકળતા પહેલાં વિચારો આવે કે, “ફરી અકસ્માત થશે તો?” અરે! રસ્તામાં બીજા કોઈનો અકસ્માત થતાં જોઈએ તો પણ આપણને ચિંતા થવા માંડે.

તેવી જ રીતે, સંતાનોની લગ્નની ઉંમર થાય એટલે મા-બાપને અવશ્ય વિચારો શરૂ થાય, કે “આટલી ઉંમર થઈ, કોઈ પાત્ર મળતું નથી, હવે શું થશે?” પોતાના હાથમાં એટલું જ હોય છે કે પ્રયત્નો બમણા કરી દેવા. પણ બેઠા બેઠા ખાલી વિચારો કર્યા કરવાથી ખાલી ચિંતા વધે છે, જ્યારે પરિસ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર નથી થતો.

દેખાદેખીથી ચિંતા

આપણા ઘરમાં પૂરતું ખાવા-પીવાનું હોય, રહેવા માટે ઘર હોય, ગુજરાન ચલાવવા પૂરતા પૈસા હોય. પણ બીજાનું વધારે મોટું ઘર જોઈને, વધુ મોંઘી ગાડી જોઈને, કે બીજાનો પગારવધારો જોઈને આપણને ચિંતા થાય કે “આની પાસે કેવી સરસ ગાડી છે.”, “એનો છ બેડરૂમનો બંગલો છે ને મારે ત્રણ બેડરૂમનો ફ્લેટ છે”, “હું કઈ રીતે વધારે કમાઉં?” એમ વધારે પૈસા કમાવાની ચિંતા કરે છે.

હવે, જીવન જરૂરિયાતનું બધું મળી રહેતું હોય, પણ જો કોઈ મિત્ર કે પાડોશીએ બેંકમાં મોટી રકમ જમા કરાવી એવું જાણવામાં આવે તો પોતાને વધુ કમાવાની ચિંતા ને દુઃખ ઊભા થાય. આ દુઃખ આપણે પોતે જ નોતરીએ છીએ.

મનુષ્ય “હું આના કરતા મોટો છું.” એ આધારે જીવે છે. પછી એ આધાર પૈસાનો હોય, પદવીનો હોય કે પ્રતિષ્ઠાનો. પછી એ આધારમાં કંઈક હાલે, ઓછું પડે તો તેને ચિંતા ફરી વળે છે.

કોઈ આઠ નંબરના બૂટ પહેરતું હોય ને આપણે છ નંબરના બૂટ પહેરતા હોઈએ તો ત્યાં સરખામણી કરીએ છીએ કે મને પણ આઠ નંબરના બૂટ પહેરવા છે? ના, કારણ કે પડી જઈએ. પણ મનુષ્યનો સ્વભાવ જ છે કે પોતાને જરૂરિયાત પ્રમાણે પૈસા કે સગવડ બધું મળી રહેતું હોય, તો પણ બીજા સાથે સરખામણી કરીને અનર્થ ચિંતા કરવી.

સરપ્લસની ચિંતા

આપણે જોઈએ કે મોટા મોટા બિઝનેસમેન ઈન્કમટેક્સ, લોન ને પ્રોજેક્ટ્સની ચિંતામાં ને ચિંતામાં એર કંડીશનમાં પણ પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય ને રાત્રે ઊંઘની ગોળી લઈને સૂઈ શકે. જ્યારે મજૂરને કે ગરીબને ચિંતા ન હોય. તેમને બે ટંક જમવાનું મળી જાય તોય તે રાત્રે નિરાંતે સૂતા હોય. તેઓ રોજેરોજ મજૂરી કરે, એમાંથી જે પૈસા મળે તેનું કરિયાણું લાવે ને રાંધે અને જમીને રાત્રે નિરાંતે સૂઈ ગયા હોય. એમને બહુ બહુ તો એક જગ્યાએથી ઉઠાડીને બીજે મોકલે, તો એ ધીમેથી બિસ્તરા પોટલા ઉપાડીને ચાલવા માંડે. ઝૂંપડું બાંધેલું હોય અને તે પડી જાય તોય તેને દુઃખ નથી હોતું, એ બીજું બાંધી દે.

પણ જે વધુ પૈસા કમાય તેને સાચવવાની ચિંતા હોય. એમાંય “મારું ખરાબ ન દેખાય, સારું દેખાય”, “હું મોટો, હવે મારું નામ ઊંચું આવ્યું.” એટલે પોતાની પ્રતિષ્ઠા સાચવવાની મોટી ચિંતા ઊભી થાય. જો એમાં કોઈ અડચણ આવે તો ભારે ચિંતા શરૂ થાય.

વાસ્તવિકતામાં, લોકોને સરપ્લસની જ ચિંતા હોય. સરપ્લસ એટલે જરૂરિયાત કરતા વધારે જે જોઈએ છે અને નથી મળતું, તેની ચિંતા લોકો કરતા હોય છે. હંમેશા જેમ પરિગ્રહ વધે તેમ દુઃખ વધે અને પરિગ્રહ ઓછો હોય તો દુઃખ ઓછું હોય.

એનો અર્થ એવો નથી કે આપણે જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ મેળવવામાં કે ધંધા-રોજગારમાં બેદરકાર થઈ જઈએ. જરૂરિયાત પૂરી કરવાના બધા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ. પણ તે પ્રયત્નો સાધારણ હોવા જોઈએ જેમાં ચિંતા કે દુઃખનો ભોગવટો ન હોય.