નિષ્ફળતાના કારણે થતી આત્મહત્યાને કેવી રીતે અટકાવી શકાય?

જીવનમાં લોકોને જ્યારે એમ લાગે કે મારી લાઈફ એક ફેલ્યોર છે, ત્યારે પોતાની જાત માટે નેગેટિવિટી શરૂ થઈ જાય છે. ગમે તેટલી મહેનત કર્યા પછી પણ જીવનમાં પછડાટ આવે, સફળતા ન જ મળે ત્યારે નેગેટિવમાં વધુ ઊંડે ગરકે છે. ફરી એકાદ પ્રયત્ન કરે અને ફરી નિષ્ફળતા મળે પછી વ્યક્તિ નેગેટિવિટીના અંધકારમાં એવી સપડાય છે કે ઊંચે જ નથી આવી શકતી. જ્યારે સેલ્ફ નેગેટિવિટી હદ કરતા વધી જાય, ત્યારે વ્યક્તિ નાસીપાસ થઈ જાય છે. પરિણામે ડિપ્રેશન અને આપઘાતના વિચારો સુધી પહોંચી જાય છે.

આપણે મોટી સફળતાની આશા રાખીને બેસીએ અને નિષ્ફળતા મળે અથવા બીજાને વધુ સફળતા મળે ત્યારે પોતાની સફળતા નાની લાગે, પછી વ્યક્તિ ડિપ્રેશનમાં જાય છે. આ ખોટો રસ્તો છે.

એક-બે પ્રયત્નો કરવા છતાં સફળતા ન મળે તો હિંમત હારી ન જવું. સેલ્ફ નેગેટિવિટીથી શક્તિઓ વધુ તૂટી જશે. એના બદલે હિંમતભેર કામ કરવું. એક પ્રયત્નથી સફળતા ન મળે તો બીજો, બીજાથી ન મળે તો ત્રીજો એમ પ્રયત્નો કર્યા કરવા પણ દુઃખી તો ન જ થવું.

આ વાત આપણને એક સુંદર દૃષ્ટાંતથી સમજવા મળે છે. બે દેડકા હતા. બંને કૂદતાં કૂદતાં દૂધના એક તપેલામાં પડ્યા. તેમાંથી એક દેડકાને વિચાર આવ્યો કે, “હાય હાય! હવે તો મરવાના. કોઈ બચાવનાર છે નહીં. એણે પાંચ-સાત ઠેકડા મારી જોયા. પણ બહાર નીકળાયું નહીં. પછી એ દેડકાએ હારીને જળસમાધિ લઈ લીધી. જ્યારે બીજા દેડકાએ વિચાર્યું કે, “ના, ગમે તે થાય મારે મરવું તો નથી જ.” પછી એણે બહાર નીકળવાના પ્રયત્નો કરવાનું ચાલુ જ રાખ્યું. એ પ્રયત્નોમાં લગભગ એક કલાક સુધી એ તપેલામાં ગોળ ગોળ ફરતો રહ્યો, તો એટલામાં દહીં જામી ગયું! પછી એ બીજો દેડકો જામેલા દહીંના આધારે કૂદીને બહાર આવી ગયો. આપણે પણ પ્રયત્નો કર્યા કરીશું તો મુશ્કેલીમાંથી કોઈ રસ્તો નીકળી આવશે.

અધ્યાત્મની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, પુણ્યનો ઉદય હોય ત્યારે ઓછી મહેનતે પણ સફળતા મળે. પણ જ્યારે પુણ્ય પરવારે ત્યારે હજારોગણી મહેનત કરવા છતાંય નિષ્ફ્ળતા મળે. એટલે જ્યારે કોઈ પ્રયત્નો કરવા છતાં સફળતા ન મળે તો સફળતા માટે વધુ પડતા ઉધામા ન નાખવા. ત્યારે સમજવું કે હમણાં સંજોગ પાકતા નથી. ધીરજ ધરવી અને ધીમે ધીમે સામાન્ય પ્રયત્નો ચાલુ રાખવા. આપણે પોઝિટિવ ભાવ પકડી રાખી પોઝિટિવ પ્રયત્નો કર્યા કરવા. એમાં સફળતા ન મળે તો પાછા સંકોચાઈ જવું અને રાહ જોવી. જેમ જેમ સવળા સંજોગ મળશે તેમ ધીમે ધીમે આપણું કાર્ય પૂરું જ થઈ જ જશે.

દરેક કાર્યમાં સફળતા કે નિષ્ફળતા મળવા પાછળ પુણ્ય-પાપના હિસાબ હોય છે. કોઈ સંજોગોમાં આપણું કે અન્યનું ધાર્યું થતું નથી. આપણા તરફથી સવળો પ્રયત્ન કરવો એક એક પોઝિટિવ એવિડન્સ માત્ર છે. એવું સમજવું કે સવળા સંજોગ નથી મળતા માટે સફળતા મળતી નથી, માટે રાહ જોવી. પણ ત્યારે લોકો નેગેટિવ વિચારો કરે કે “શું થશે?”, “હું નકામો/નકામી છું”, “મારી કોઈ જરૂર નથી”, “હું જિંદગીમાં ક્યારેય ઉપર નહીં આવું” વગેરે. એ નેગેટિવ ભાવ પછી નેગેટિવ સંયોગોને ખેંચી લાવશે અને વધારે નિષ્ફ્ળતા વધારે મળશે. એટલે આપણે નક્કી કરવું કે નેગેટિવિટી લાવવી જ નથી.

નિષ્ફળતા મળે ત્યારે જેમાં શ્રદ્ધા હોય તે ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી અને માનવું કે ઈશ્વર પર છોડ્યું છે, હવે સારું જ થશે. આવો પોઝિટિવ ભાવ મૂકીએ એટલે પોઝિટિવ એવિડન્સ મળે ને પોઝિટિવ રિઝલ્ટ મળે. તેમ છતાં ઘણી વખત આપણે પોઝિટિવ ભાવ કરીએ પછી પણ પોઝિટિવ સંજોગો મળતા ન દેખાય. તેનાથી નાસીપાસ ન થવું. ત્યારે સમજવું કે આ પાછલા પડઘા છે. એ પૂરા થશે પછી પોઝિટિવ પરિણામ આવશે. ત્યાં સુધી ધર્મનો આશરો લેવો.

નિષ્ફળતા વખતે ડિપ્રેશનથી દૂર રહેવા યોગ-પ્રાણાયામ કરવા, ચાલવા જવું, કસરત કરવી, ભગવાનની ભક્તિ-આરતી કરવા, કારણ કે એ બધું ખૂબ મદદ કરે છે. તેનાથી એટલો સમય નેગેટિવ વિચારોની લિંક તૂટે છે. જ્યારે જ્યારે આપણા ધાર્યા પ્રમાણે કામ નથી થતું, ત્યારે જો એ કામને થોડી વખત ભૂલી જઈએ તો એટલો વખત કુદરત એને રિપેર કરે છે. સવળા સંજોગ ભેગા થઈને સારું પરિણામ આવે છે. પણ આપણે સતત નેગેટિવ વિચારીએ અને એને ભૂલીએ જ નહીં અને કામ જલ્દી થાય એના માટે રઘવાટ કરીએ તો પછી કુદરતી રીતે બધા સંજોગ ડિસ્ટર્બ થઈ જાય છે. માટે ધીરજ રાખવી અને ત્યારે એ વિચારોથી ડાયવર્ઝન લઈ લેવું, એટલે કે, બીજા કામોમાં મન પરોવી દેવું.

જેમ આપણને હાડકામાં ફ્રેકચર આવ્યું હોય તો સૌથી પહેલા ડોક્ટર શું કરે કે તૂટેલા ભાગમાં પ્લાસ્ટર બાંધી દે, જેથી અંદર હલી ન શકે. એમ ન કરે તો શું થાય? વ્યક્તિ જેને ફ્રેકચર થયું હોય તે તપાસ કરે કે “સંધાયું કે ના સંધાયું?” એમ કરીને ખેંચી જુએ, પછી દુઃખે એટલે બૂમ પાડે. એમ સવાર-બપોર-સાંજ ચેક કર્યા કરે, એટલે સંધાવાને બદલે વધારે બગડે. એના બદલે વીસ દિવસનો સખત પાટો બાંધી દે, એટલે બહારથી કોઈ ડખો થાય જ નહીં અને અંદર કુદરત એને સાંધ્યા કરે. તેવી જ રીતે આપણે “મારું શું થશે?, “નહીં થાય તો શું થશે?” એમ નેગેટિવ ચીતરવાને બદલે બીજે ડાયવર્ઝન લઈ લઈએ તો એની મેળે સવળા સંજોગ બાઝે અને કામ સફળ થાય. પણ લોકોને આવું જ્ઞાન હોય નહીં, માટે દેખાદેખીથી “એ આગળ વધી ગયા, હું પાછળ રહી ગયો/રહી ગઈ.” એમ વિચારીને મનુષ્ય દુઃખી દુઃખી થઈ જાય છે અને અવળાં પગલાં ભરી દે છે.

કેટલાક લોકો સ્કૂલ, કૉલેજ કે ઓફિસમાં લોકો તરફથી મુશ્કેલી આવે તો પણ આત્મહત્યા કરવાનું વિચારે છે. એ શૂરવીરતા ના કહેવાય. એવા સંજોગોમાં તો આત્મહત્યા કરવાનો વિચાર પણ ન કરાય. ત્યારે યાદ કરવું કે પરિવારમાં લોકો આપણા આધારે જીવે છે. ઘરનો ખર્ચ કાઢવા, બાળકોને ભણાવવા માટે પૈસા જોઈશે. આમ નાસીપાસ થઈને જીવન ટૂંકાવી દઈશું તો એમનું શું થશે? આપણે સમજવું કે આપણો હિસાબ આવ્યો છે, પૂરો કરવો જ પડશે. ત્યારે દોષિત જોઈને દુઃખી થવાને બદલે લોકોને નિર્દોષ જોવા અને આપણા જે કોઈ પૂર્વકર્મના હિસાબે આવા લોકો ભેગા થયા છે તેના બદલ માફી માંગ માંગ કરવી. આપઘાતના વિચારો આવે તો પણ તેની માફી માંગવી. તો આપણને અંદર શાંતિ થઈ જશે.

અર્જુનને મહાભારતમાં આખેઆખી કૌરવોની સેના સામે પડી હતી. ત્યારે શું એ યુદ્ધ છોડીને ભાગી ગયા? આપણામાં તાકાત હોય તો સંજોગો સામે લડવું અને તાકાત ન હોય તો ચૂપચાપ અમુક વર્ષો કાઢી નાખવાના. થોડા વર્ષો પછી સંજોગો બદલાઈ જશે ને આપણો હિસાબ પૂરો થતા છૂટા પડીશું. પણ આત્મહત્યા કરવાથી ખરેખર છૂટાતું નથી, ઊલટું હજારગણું થઈને પાછું આવતા ભવે આપણે જ ભોગવવાનું આવશે ત્યારે વધારે દુઃખી થઈશું.

મોટેભાગે એકથી વધુ મુશ્કેલીઓ એકસાથે આવે, ત્યારે મનુષ્ય નિરાશ થઈ જાય છે કે મારી સાથે બધું જ ખરાબ થઈ રહ્યું છે. પછી ઈમોશનલ થઈને ખૂબ દુઃખી થાય છે. ત્યારે “શું થશે?”, “કઈ રીતે થશે?”, “નહીં થાય તો લોકો શું કહેશે?”, “મારું કેવું ખરાબ દેખાશે?” વગેરે ગૂંચવાડા ઊભા થાય છે. જીવનમાં પાંચ-છ પ્રશ્નો એકસાથે ઊભા થાય, તો પહેલા એકનું સોલ્યુશન લાવીએ, પછી બીજાને સોલ્વ કરીએ, ત્રીજાને, એમ કરતાં કરતાં બધા પ્રોબ્લેમ સોલ્વ કરવાની શક્તિઓ વધતી જશે. ત્યાં સુધી આપણે ધીરજ પકડવી.

આપણને સૂઝ ના પડે તો કોઈ ઘરમાં આપણા હિતેચ્છુ સાથે વાતચીત કરી શકાય કે “આમાં શું કરી શકાય?”, જેથી આપણને જે સમજણ ખૂટતી હશે તે એમની પાસેથી મળશે. ધીમે ધીમે આપણી શક્તિ અને આવડત પ્રમાણે પરિસ્થિતિનો ઉકેલ આવશે તો બીજી વખત માટે આપણને અનુભવ થશે કે થઈ શકશે.

જેમ આપણે હાઈ-વે મારફતે અમદાવાદથી મુંબઈ જવું હોય અને રસ્તામાં ટ્રાફિક આવે તો આપણે રસ્તો છોડી દઈએ? ગાડીમાંથી ઊતરી પડીએ? કે “મુંબઈ નથી જવું” કરીને નિરાશ થઈને ઘરે પાછા ફરીએ? ના. ત્યારે આપણે કલાક, બે કલાક રાહ જોવી પડે તોય જોઈએ. ત્યાં આપણે સમજીએ છીએ કે ટ્રાફિક વહેલો-મોડો ક્લીઅર થશે ને આપણે આગળ વધીશું. તેવી જ રીતે જીવનમાં કર્મોનો ટ્રાફિક આવે ત્યારે આપણે ધીરજ ધરવી કે એક પછી એક સંજોગો આવશે અને કર્મોનો ઉકેલ આવશે.