સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ : તે શા માટે જરૂરી છે?

ઘણા લોકો એમ માને છે કે ચિંતા કરવી એ તો માણસનો સ્વભાવ છે, એટલે ચિંતા એક કે બીજા સ્વરૂપે થતી જ હોય. ચિંતા તો કરવી જ જોઈએ, એમાં શું ખોટું છે? એવું જો લાગતું હોય તો ચિંતાથી શું નુકસાન થાય છે, તે સમજવું જોઈએ. તો પછી ચિંતામાંથી બહાર શા માટે નીકળવું જોઈએ, તેની જરૂરિયાત સમજાશે.

ચિંતા દર્દો ઊભા કરે

ચિંતા થાય તો રાત્રે ઊંઘ ના આવે. ભૂખ-તરસ હરામ થઈ જાય. ચિંતા તો કેટલાંય રોગને નોતરે. ચિંતાથી જીવ બળે અને શરીરને પણ નુકસાન થાય. ડોક્ટરો પણ કહે છે કે ચિંતા અને ટેન્શનમાંથી ઘણા રોગો ઉત્પન્ન થાય છે.

ચિંતાથી અનેક શારીરિક અને માનસિક અસરો થાય છે. ચિંતા કરવાને બદલે જો તેનો ઉપાય કરીએ તો સ્ટ્રેસ ઓગળતો જાય. પણ જો ઉપાય ન કરીએ અને સ્ટ્રેસ ચાલુ રહે તો પરિણામે શારીરિક રોગો અને માનસિક દર્દો ઊભા થાય છે. એટલું જ નહીં, આપણે ચિંતામાં હોઈએ તો બીજા ઉપર ચિડાઈ જઈએ, અકળાઈ જઈએ અને દુઃખોની પરંપરા સર્જાય છે.

પરમ પૂજ્ય દાદાશ્રી કહે છે કે, ચિંતા કરવા જેવું જગત જ નથી. આ જગતમાં ચિંતા કરવી એ બેસ્ટ ફૂલીશનેસ છે. જોવા જઈએ તો દુનિયામાં બીજા કોઈ પ્રાણીઓને ચિંતા હોતી નથી, મનુષ્યો એકલાં જ ચિંતા કરે છે.

ચિંતા કરનારો માણસ પારકી સત્તાને પોતાના હાથમાં લેવા જાય છે અને એનું દુઃખ આવે છે. “મારું શું થશે?”, “આનું શું થશે?”, “ક્યારે થશે?”, “થશે કે નહીં થાય?” એ ચિંતાઓ જે પોતાને દુઃખ ઊભું કરે છે, તે આર્તધ્યાન કહેવાય. ચિંતામાં પોતાના પૂરતું દુઃખ થાય તે આર્તધ્યાન કહેવાય અને બીજાને દુઃખ આપી દે તો તે રૌદ્રધ્યાન થઈ ગયું. આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાન બંને અંદર ખૂબ દુઃખ ઊભા કરે છે.

એટલે સતત આપણો જીવ બાળ્યા કરે એવી ચિંતા નકામી છે, જે તબિયતને નુકસાન કરે છે એટલું જ નહીં, પણ પોતાને જ પીડે છે અને આર્તધ્યાન ઊભું કરે છે જે અધોગતિનું કારણ બને છે.

ચિંતાથી કાર્ય બગડે

ચિંતા કરે તે કાર્ય બગડે એવો કુદરતનો નિયમ છે. ચિંતામુક્ત થાય તે કાર્ય સ્વયં સુધરી જાય!

લોકો કાર્ય સુધારવા માટે જે ચિંતા કરે છે, એ જ તેનું બગડવાનું કારણ બની જાય છે. માટે કાર્ય બગડતું હોય તો સુધારવાના પ્રયત્નો કરવા, જરૂર પડે તો જબરજસ્ત બમણા પ્રયત્નો કરવા, પણ ચિંતા ન કરવી. કારણ કે ચિંતા થઈ જાય એટલે કામ બગડ્યા વગર ન રહે.

ચિંતા કરવાથી જે કાર્ય હાથમાં લીધું હોય એ કાર્યને ધક્કો વાગશે. કોઈ પણ કામ માટે ચિંતા થાય એટલે આપણને નેગેટિવ ભાવો થાય છે. જો આપણે સહજ રહીએ, ડખલ ના કરીએ તો કામ કુદરતી રીતે ધીમે ધીમે પૂરું થવાનું જ છે. પણ “ક્યારે થશે?”, “થશે કે નહીં થાય?” એમ ડખલ થઈ એટલે કામ બગડ્યું. જેમ પાણીનો પ્રવાહ આવતો હોય સીધી રીતે અને પછી આપણે વચ્ચે એમાં હાથ નાખીએ એટલે પછી પ્રવાહ ડિસ્ટર્બ થાય. તેમ દરેક કાર્ય પૂરું થવા પાછળ સંજોગોનો પ્રવાહ હોય છે એ ડિસ્ટર્બ થાય એટલે કામ બગડે છે.

ધારો કે, આપણે અઠવાડિયા પહેલાં નક્કી કર્યું હોય કે અમદાવાદથી મુંબઈ પહોંચવું છે અને બુધવારે સવારે નીકળીશું. પછી ઘરના લોકો પૂછે તો આપણે કહીએ પણ ખરા કે “હા, નીકળી જઈશું.” એટલે બધા તૈયારીઓ કરે. પછી બીજા દિવસે આપણા વિચાર બદલાય અને કહીએ કે, “બુધવારે નહીં, ગુરુવારે જઈએ.” પછી પાછું કહીએ કે, “ગુરુવારે નહીં, શનિવારે જઈએ.” એટલે બધા તૈયારીઓ બંધ રાખે. વળી પાછું કહીએ, “ના ના, શનિવારે રહેવા દઈએ, બુધવારે જઈશું.” આમ બે-ત્રણ પ્રકારનું બોલીએ તો આજુબાજુના લોકો ડિસ્ટર્બ થાય ને? તેવી જ રીતે આપણે કોઈ કામ કરવાનું વિચારીએ એટલે એને પૂરા કરવાના સંજોગો કુદરતી રીતે ભેગા થતા જાય. પણ પછી આપણે ચિંતા કરીએ, તો નેગેટિવ ભાવો થાય એટલે સંજોગો વિખરાવા માંડે. આમ કામ થવાના સંજોગો ડિસ્ટર્બ થવાથી કામને ધક્કો વાગે ને કામ લંબાય કે બગડે.

ધારો કે, આપણે કોઈ મકાન વેચવા કાઢ્યું હોય, પણ વેચાય નહીં તો ચિંતા થાય. હવે એનો સાત મહિના પછી વેચાવાનો હિસાબ બંધાયેલો હોય, પણ આપણને “શું થશે?”, “થશે કે નહીં થાય?”, “હવે શું?” એવી ચિંતા થાય એટલે સાત મહિનાનો સંજોગ પણ ડિસ્ટર્બ થાય અને વેચાય નહીં.

ધંધો લઈને બેઠા હોય ત્યાં ચિંતાથી તો ધંધાને મોત આવે. કારણ કે જે ચઢ-ઉતર થાય એનું નામ જ ધંધો. નફો આવે ત્યાં ખોટ આવ્યા વગર રહે નહીં. ઊલટું, ચિંતા કરવાવાળાને ત્યાં લક્ષ્મી ના ટકે. હંમેશાં ચિંતાથી જ જગતમાં બધું બગડે છે. ચિંતાથી વેપાર કરવા જઈએ તો કામ ઊંધું પડે. ચિંતામાં જો ગાડી ચલાવીએ તો અથડાઈને અકસ્માત થઈ જાય.

ચિંતા કાર્યની અવરોધક છે. માટે જો ચિંતા થવા માંડે તો સમજવું કે કાર્ય વધારે બગડવાનું છે. જો ચિંતા ના થાય તો સમજવું કે કાર્ય બગડવાનું નથી. ચિંતાથી સંજોગો જ એવા ઊભા થઈ જાય કે આપણી પાસે જે વસ્તુ આવવાની હતી, તેના અંતરાય પડે અને આપણને ન મળે. બીજું, ચિંતા કરનારો માણસ કોઈ દિવસ બીજાને મદદ ના કરી શકે. જેમ આપણે ડૂબતા હોઈએ તો કોઈને તારી ના શકીએ તેમ.

પ્રયત્નો કરીએ એ ચિંતા ના કહેવાય. ચિંતા તો એક પ્રકારની અંદર બળતરા છે. “શું થશે?” એવું આર્તધ્યાન છે અને ધ્યાન બગડ્યું એટલે તળાવના સ્થિર પાણીમાં પથરો નાખીને પાણી ડહોળવા જેવું થયું. પછી ગમે તેટલું તેને સ્થિર કરવાના પ્રયત્નો કરીએ તો પણ એ સમય પહેલાં સ્થિર ન થાય. જેમ એક દડો હવામાં ફેંક્યો અને એના ટપ્પા પડે, પછી આપણે એને સ્થિર કરવા માટે જેટલું અડીએ, અટકાવવા જઈએ તેટલો એ વધારે ઊછળે. તેવી રીતે ચિંતા એ તો કામને નુકસાન કરે છે, આંતરે છે. કામ સો ટકા થવાનું હોય તો ચિંતામાં સિત્તેર ટકા કરી નાખે છે. જો ચિંતા ના હોય તો બહુ સુંદર ફળ આવે.

ચિંતા કરનારને બે દંડ

ચિંતા કરનારાને બે દંડ છે અને ચિંતા ના કરનારાને એક દંડ છે.

બે દંડ કઈ રીતે? ધારો કે, આપણા પાંચ હજાર રૂપિયા ચોરાઈ ગયા, ત્યારે પહેલો દંડ તો મળી ગયો. હિસાબ હતો ને પૈસા તો ગયા. ઉપરથી આપણે ચિંતા કરીને દુઃખી થયા એ બીજો દંડ કહેવાય. આપણે બે ખોટ ન ખાવી જોઈએ. કુટુંબમાં કોઈનું અકસ્માતથી, કોઈક રોગચાળામાં કે અસાધ્ય રોગથી મૃત્યુ થયું હોય, તો એક દંડ આવી ગયો. પણ પાછળથી એની ચિંતા કરીને રાગ-દ્વેષ અને ભોગવટામાં પડી જઈએ, તો એ નવો દંડ છે, જે આવતો ભવ બગાડે છે. આજે આપણને જે દુઃખ આવ્યું એ તો સોલ્વ ન થયું અને ઉપરથી ચિંતા કરી એટલે પાછું એ લંબાયું.

આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ આજે આપણને કોઈ પણ દુઃખ આવે છે, તે પૂર્વકર્મના આધારે આવે છે. પૂર્વે કોઈ ગુના કર્યા હોય તેનો આજે દંડ આવ્યો ત્યારે નવા ગુના ઊભા ન થવા દઈએ.

ચિંતા કરવી એ કુદરતનો કાયદો હાથમાં લેવા બરોબર છે. વ્યવહારમાં પણ કાયદો હાથમાં લેવો એ ગુનો કહેવાય. ધારો કે, કોઈ કારકુન હોય એ મેનેજરની સહી કરીને બેંકમાંથી પૈસા ઉપાડી લે, તો તેણે મેનેજરની સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો કહેવાય. એનો ગુનો લાગુ પડે અને દંડ ભોગવવો પડે.

તેમ કુદરતની સત્તાને આપણે હાથમાં લઈએ એટલે કુદરતના માથે જે જવાબદારી હતી, તે આપણા હાથમાં લીધી. આપણો ભાવ હોય કે કામ સારી રીતે પૂરું થાઓ તો કુદરત એને પૂરું કરી આપે. પણ આપણી ડખલ થઈ એટલે કુદરતની સત્તા આપણા હાથમાં લીધી કહેવાય.

આપણા કામને કુદરત જે મદદ કરનારી હતી, ત્યાં પોતે કામ માથે લીધું એટલે કુદરત કહે કે, “હવે તું સંભાળ.” આપણા કર્મના હિસાબે જે આવ્યું તેમાં ચિંતા કરીએ એટલે હવે તેનો દંડ ભોગવવો પડે, પરિણામે આપણને દુઃખ ભોગવવું પડે.

ચિંતાથી અધોગતિના કર્મ બંધાય

ચિંતા આવતો જન્મ જાનવરગતિનો બંધાવે. ચિંતા કરવાથી પોતે દુઃખી થાય અને બીજાને પણ દુઃખી કરે, ત્યારે અંદર જે કર્મો બંધાય છે તે આ ભવ-પરભવ બંનેને બગાડે છે. કેટલાય કાળ પછી મનુષ્ય તરીકે સંસ્કારી કુટુંબમાં જન્મ મળે. પછી મનુષ્ય ચિંતામાં જ રહ્યા કરે તો મનુષ્યપણું પણ જતું રહે, એટલું બધું ચિંતાનું જોખમ છે.

“હું કરું છું”, “હું નહીં કરું તો કેવી રીતે થશે?”, “કરવું તો પડે જ ને” વગેરે ચિંતાઓ કરવાથી અંદર બળતરા શરૂ થાય છે. આપણે કોઈ કામ ના થાય ત્યારે, “નહીં થાય તો શું થશે?” એવી ચિંતામાં હોઈએ, ત્યારે કોઈ વ્યક્તિ કશું પૂછવા આવે તો આપણે તેના ઉપર ચિડાઈ જઈએ. પોતે ચિંતામાં દુઃખી થઈએ એ આર્તધ્યાન અને બીજાને દુઃખ આપી દઈએ એ રૌદ્રધ્યાન. આર્તધ્યાન અને રૌદ્રધ્યાન ઉત્પન્ન થવાથી અધોગતિના બીજ પડે છે.

મોંઘો મનુષ્યનો અવતાર મળ્યો છે. જેના માટે ચિંતા કરી એ બધું મૃત્યુ થશે ત્યારે અહીં મૂકીને જવું પડશે. ગાડી, બંગલા, ફેક્ટરી, કુટુંબ, બાળકો બધું જ અહીનું અહીં રહી જશે. માત્ર પુણ્ય અને પાપ સાથે આવશે. બીજી ભાષામાં કહીએ તો અહીં જે જે ગુના કર્યા તેની કલમો સાથે આવશે અને પછી કુદરતની કોર્ટમાં કેસ ચાલશે. કર્મના હિસાબે નવો દેહ પ્રાપ્ત કરી ફરીથી નવેસરથી કમાણી કરી ને દેવું ચૂકવવું પડશે! એના કરતાં પહેલાથી જ જાગૃત થઈ જઈએ અને ચિંતા ન કરીએ.