ચિંતા એટલે શું?

જીવનમાં મનુષ્યને ઘણા પ્રકારની ચિંતા હોય છે. જેમ કે, નોકરીનું ઠેકાણું નહીં પડે તો શું થશે? ઘરમાં નજીકની વ્યક્તિ બીમાર છે, તેનું શું થશે? દીકરો સ્કૂલમાં બરાબર ભણતો નથી, શું થશે? પોતાની તબિયત સારી નથી રહેતી, તો મારું શું થશે? આ બધો જે તણાવ અનુભવાય છે, તેને આપણે ટેન્શન કહીએ છીએ. ચિંતા અને ટેન્શન બંને નજીકનાં જ સ્વરૂપો છે.

ચિંતા એટલે પ્રગટ અગ્નિ

ચિંતા એટલે પ્રગટ અગ્નિ! બળબળતા અગ્નિની માફક ચિંતા મનુષ્યને અંદરથી નિરંતર બાળ્યા જ કરે છે!

આજકાલ જ્યાં જોઈએ ત્યાં નરી ચિંતા, ચિંતા અને ચિંતા જ છે! સ્ટ્રેસ (તણાવ) અને એન્ક્ઝાયટી (વ્યગ્રતા)થી જેમ શક્કરિયાં ભરહાડમાં બફાય તેમ આખું જગત બફાઈ રહ્યું છે! માછલાં તેલમાં તળાય ત્યારે જે તરફડાટ કરે, એવો ચિંતાના માર્યા મનુષ્યમાં તરફડાટ તરફડાટ થઈ રહ્યો છે! આવા જીવનને જીવન કઈ રીતે કહેવાય?

ચિંતા એટલે જીવ બળ્યા કરવો. જીવનમાં સારાસારના વિચારો આવે તેનો વાંધો નથી. પણ આ ચિંતા તો આપણું લોહી બાળે, મન બાળે ને બધી રીતે નુકસાન કરે. માતા-પિતા ચિંતામાં હોય તે ઘડીએ સંતાન કશું કહેવા આવે તો તેના ઉપર ઉગ્ર થઈ જાય. એટલું જ નહીં, કોઈ આપણા વિશે કહે કે “આમણે મારું બધું બગાડ્યું.” તો પણ અંદર પાર વગરની ચિંતા અને પાર વગરની ઉપાધિ શરૂ થઈ જાય!

કોઈ પણ વસ્તુને સર્વસ્વ માનીને ચિંતવન કરવું એ ચિંતા કહેવાય. કોઈએ પૈસામાં સર્વસ્વ માન્યું હોય તો પૈસાનું નુકસાન થાય ત્યારે ચિંતા થાય. કોઈએ પૈસા કરતા પણ પરિવારમાં સર્વસ્વ માન્યું હોય, તો પત્ની બીમાર હોય ત્યારે ચિંતા પેસી જાય. કોઈએ પોતાની આબરૂને સર્વસ્વ માની હોય અને પછી જો આબરૂ પર ઘા પડે, કંઈક આક્ષેપ આવે તો પણ ચિંતા થઈ જાય, મરવા જેવું દુઃખ લાગે. આમ ચિંતા એ પૈસા, મોભો કે વ્યક્તિ કે બીજે ક્યાંય પણ, જ્યાં પોતે સર્વસ્વ માન્યું છે, એમાં સહેજ અડચણ પડે એટલે ઊભું થતું પરિણામ છે.

ચિંતા એ આર્તધ્યાન

ચિંતા એ આર્તધ્યાન છે. આર્તધ્યાન એટલે પોતે કોઈને દુઃખ ન આપે, પણ અંદર પોતે દુઃખી થયા કરે. ધારો કે, ઘૂંટણમાં દુઃખાવો થાય એટલે વિચાર આવે કે, “આ ચાલતા ચાલતા પગ બહુ દુઃખે છે, ઘૂંટણ ઘસાઈ ગયા લાગે છે. રોજ પહેલા માળે ચડવાનું, તો શું થશે? ઓફિસ જઉં ત્યાં બે માળ ચડીને જવું પડે છે તો શું થશે? એ ચિંતામાં ને ચિંતામાં જીવ બળ્યા કરે એ આર્તધ્યાન છે.

બીજું ઉદાહરણ લઈએ તો, ગમતા સંયોગને અટકાવવાના અને ના ગમતા સંયોગને ખસેડવાના પ્રયત્નો થાય તેને પણ આર્તધ્યાન કહેવાય છે. જેમ કે, ઘરે ગમતા મહેમાન આવ્યા હોય ને તેમનો જવાનો સમય થાય તો તે વધુ રોકાય તેવી ઈચ્છા થાય ને જાય તો અંદર અકળામણ થાય એ આર્તધ્યાન છે. બીજી બાજુ, ના ગમતા મહેમાન ત્રણ દિવસ માટે રહેવા આવે તો અંદર ચિંતા ને અકળામણ થવા માંડે કે, “આ શું કામ આવ્યા હશે? ફોન તો કરવો જોઈએ, હવે જાય તો સારું!” તો તેય આર્તધ્યાન છે.

ચિંતાથી પોતે જ અંદર ને અંદર દુઃખી થવું તે આર્તધ્યાન. જ્યારે પોતાની ચિંતાના કારણે સામાને દોષિત જોવા, તેમના પર ક્રોધ કરવો, ચિડાઈ જવું, સામાનું અપમાન કરવું, ધાર્યું કરીને દુઃખ આપી દેવું એ બધું રૌદ્રધ્યાન છે.

ચિંતા એ જ અહંકાર

ચિંતા એટલે “હું કંઈક છું અને હું જ ચલાવું છું” એવો અહંકાર, એનાથી મનુષ્યને ચિંતા હોય છે. ધારો કે, કોઈ વકીલને એમ થાય કે “હું હોઈશ તો જ આ કેસનો નિકાલ થશે.” તો એનાથી કેસ ચાલે ત્યારે વકીલને ચિંતા થતી હોય છે. તેવું દરેક બાબતમાં જ્યાં અહંકાર હોય ત્યાં આપણને ચિંતા થાય છે. “હું કરું છું”, “હું જ કરું છું”, “મારા વગર ન થાય” એમ માન્યતા થવાથી ચિંતા થાય છે.

“હું કરું છું.” એવો અહંકાર રહે, પછી પોતાના ધાર્યા પ્રમાણે થાય એટલે અહંકાર જાણે આસમાને ચઢી ગયો હોય કે, “આપણાથી બધું થઈ શકે, આખી દુનિયા મારા કબજામાં આવી ગઈ!” જ્યારે ધાર્યા પ્રમાણે ન થાય તો, મગજ ફાટું ફાટું થઈ જાય, ડિપ્રેશન આવી જાય. હકીકતમાં પુણ્યકર્મના ફળરૂપે પાસા સવળા પડે અને પાપકર્મના ફળરૂપે પાસા અવળા પડે. પણ તેમાં “હું કરું છું” એમ માનવાથી જ્યારે ધાર્યું પરિણામ ન આવે તો ચિંતા શરૂ થાય છે.

કયા આધારે જગતમાં બધું ચાલી રહ્યું છે એ વિજ્ઞાન નહીં સમજવાથી, મનુષ્ય બધું પોતાને માથે લઈને કર્તા થઈ બેસે છે જેને આપણે ચિંતા કહીએ છીએ. નાના બાળકને ચિંતા કેમ નથી થતી? કારણ કે તેને “હું ચલાવું છું” એ માન્યતા નથી. કોણ ચલાવે છે, તેની બાળકને પડી જ નથી. ધારો કે, ઘરમાં ફાધરની નોકરી છૂટી ગઈ હોય તો તેના બાળકને ચિંતા નથી થતી, એ આરામથી રમવા જઈ શકે છે.

કોઈ પણ વસ્તુમાં જવાબદારીને કારણે સામાન્ય બોજો હોય તે ચિંતા નથી. પણ નોર્માલિટીથી વધારે પડતો અહંકાર થાય તે ચિંતા છે.

ચિંતા અને કાળજીમાં ફેર

આપણને એમ પ્રશ્ન થાય કે ચિંતા કરવાથી નુકસાન થાય છે તો પછી કોઈ બાબતમાં કાળજી લેવી કે નહીં? ખરેખર, ચિંતા અને કાળજીમાં બહુ ફેર છે. કાળજીમાં હૃદય, હાર્ટિલી ભાગ કામ કરે છે, જ્યારે ચિંતા એ અહંકાર છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ કે વસ્તુની બાબતમાં આપણે પૂરેપૂરી કાળજી રાખીએ, સરસ રીતે ધ્યાન રાખીએ, એ ચિંતા નથી. ચિંતામાં તો “હવે શું થશે?” એમ અંદર જીવ બળે ને ગૂંગળામણ ઊભી થાય.

ચિંતાવાળો મનુષ્ય બીજાને મદદ ન કરી શકે, કારણ કે તે પોતે જ ચિંતામાં લોહી બાળી બાળીને સૂકાઈ ગયો હોય. જ્યારે કાળજીમાં લોહી બળી ન જાય. કાળજીવાળી વ્યક્તિ તો બીજાનું બધી રીતે સચવાય તેમ તેને સિન્સિયરલી મદદ કર્યા કરે.

જે વ્યક્તિ કામમાં સિન્સિયર હોય તેને કામનો થોડો બોજો હોય કે, “સમયસર કામ પૂરું કરવું છે.” પણ તે ચિંતા નથી કહેવાતી. ખરેખર એ કાળજી હોય છે. જ્યારે બીજી વ્યક્તિ બેદરકાર હોય તો તેનું લહેરિયું ખાતું હોય. તેને “થશે કામ, બધા કરવાના જ છે ને!” એવો પોલ મારવાવાળો અભિગમ હોય એટલે આમ બહારથી તે બોજા રહિત દેખાય. બીજી બાજુ, જે ચીવટથી અને કાળજીથી કામ કરે તેને સિન્સિયારિટીનો બોજો રહે છે. છતાં તે ચિંતા કે ટેન્શન નથી કહેવાતા.