આપણા કાબૂ બહારની પરિસ્થિતિમાં ચિંતામુક્ત કેવી રીતે રહેવું?

ચિંતા એ એક પરિણામ છે, પરસત્તાને પોતાના હાથમાં લીધી તેનું. પરસત્તા એટલે જે વસ્તુ આપણા કાબૂની બહાર છે તે. આવી પરિસ્થિતિમાં શું કરવું તેના ઉપાયો અહીં મળે છે.

લગામ હાથમાં ન લેવી

જ્યાં આપણી સત્તા ન હોય ત્યાં લગામ હાથમાં ન લેવી અથવા કાયદો હાથમાં ના લેવો જોઈએ, એ બહુ મોટી વાત છે. કોઈ પણ એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય જ્યાં આપણી સત્તા નથી, ત્યાં આપણે બનતા પ્રયત્નો કરીએ, સૂચન કરી શકીએ, પણ કકળાટ કે ચિંતા ન કરીએ. ઘણી જગ્યાએ જ્યાં વસ્તુ આપણા કાબૂની બહાર હોય છે ત્યાં આપણે ડખલ નથી કરતા. જેમ કે, ઈલેક્ટ્રીસિટીનો પાવર જતો રહ્યો હોય, તો આપણે કંઈ પાવર સ્ટેશન નથી પહોંચી જતા. પણ રાહ જોઈને બેસી રહીએ કે હમણાં ગવર્મેન્ટવાળા કંઈક કરશે ને અડધો કલાકમાં પાવર આવશે. આપણે માથે નથી લેતા, કારણ કે ત્યાં આપણી સત્તા નથી. કોઈ સ્કૂલ, કંપની કે રિસોર્ટના કેમ્પસમાં જઈએ અને ત્યાં આપણને લાગે કે, “લેન્ડસ્કેપિંગ બરાબર નથી કર્યું, કેટલું ખરાબ લાગે છે!” તો પણ ત્યાં આપણે કશું હલાવતા નથી. કારણ કે, ત્યાં આપણે સમજીએ છીએ કે અહીંના ટ્રસ્ટી કે માલિક બધું સંભાળે છે. આપણે તો થોડો વખત માટે જ આવ્યા છીએ, પછી જતા રહીશું.

આપણે જમીએ પછી ચિંતા કરીએ છીએ કે અંદર પાચકરસ પડ્યા કે નહીં? પિત્ત પડ્યું કે નહીં? ખોરાકનું લોહી થશે કે નહીં થાય? એનું સંડાસ થશે કે નહીં થાય? એવી કોઈ ચિંતા આપણે કરતા નથી. જો આપણી અંદરનું આપણા કર્યા વિના આટલું સુંદર રીતે ચાલે છે, તો બહાર જે વસ્તુ આપણા કંટ્રોલની બહાર છે ત્યાં શું કામ આપણે ચલાવવા જઈએ અને ચિંતા વહોરીએ? કામમાં કોઈ મુશ્કેલી આવી હોય જેમ કે, મશીન બગડી ગયું હોય ને કામ અટકે ત્યારે પણ સોલ્યુશન લાવવાનો પ્રયત્ન કરવો પણ ચિંતામાં નથી પડવું. કોઈ માંદુ હોય ત્યાં “આનું શું થશે?”, “હું આમ કરી નાખું”, “ડોકટરે આમ કરવું જોઈએ” એમ કરવાને બદલે, “હે ભગવાન, તમને સોંપ્યું, એ વ્યક્તિ સાજી થાય, એમને શાંતિ થાય, એમની તકલીફ દૂર થાય એવી કૃપા કરજો.” ડોક્ટરની દવા અને ભગવાનની દુઆ કામ કરશે.

ધારો કે, કોઈ મહામારીમાં દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં બેડ ન મળે, લોકોને શારીરિક કે માનસિક દુઃખમાં પીડાતા જોઈએ, ત્યારે આપણે ચિંતા કરી મૂકીએ કે જીવ બાળીએ એનાથી કોઈ ફેરફાર નથી થતો. આવી પરિસ્થિતિમાં આપણે જો સૂચન કરી શકીએ તો કહેવું કે, અહીં થોડી સગવડ વધારીએ જેથી લોકોને લાભ મળે અને આપણાથી બનતા પ્રયત્નો કરી છૂટવા. પણ જ્યાં આપણાથી કશો ફેરફાર થવો શક્ય નથી ત્યાં ચિંતા કે કકળાટ કરવાનો અર્થ નથી.

પ્રાર્થના સચોટ ઉપાય

આપણા કાબૂ બહારની પરિસ્થિતિમાં મોટો ઉપાય એ છે કે આપણે ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી કે, “હે ભગવાન! તમને સોંપ્યું, હવે તમે સંભાળજો!” અને પછી સૂઈ જવું શાંતિથી. પણ ચિંતા માથે ન લેવી. ક્યાંય મુશ્કેલી પડતી હોય અને તે જોઈએ આપણને દુઃખ ઊભું થાય ત્યારે આપણે ભાવના રાખવી અને પ્રાર્થના કરવી કે બધાયના દુઃખો દૂર થાઓ. પણ આપણે દુઃખી નહીં થવાનું. કારણ કે દુઃખી માણસ કોઈ દિવસ કોઈનેય મદદ ના કરી શકે. જેમ ડૂબતો માણસ ક્યારેય કોઈને બચાવી ન શકે, પોતાની ગમે તેટલી ઈચ્છા હોય તો પણ. દુઃખ એ એક પ્રકારની અહંકારની લાગણી છે કે, “આમ થયું હોત તો હું આમ કરત.” પણ કરવાનું આવે ત્યારે કશું થાય નહીં, ફક્ત બોલ બોલ કરવાનું ને અંદર દુઃખી થયા કરવાનું ચાલતું હોય. આપણે એક શેક્યો પાપડ લઈને પછી બરાબર નક્કી કરીએ કે એને એવી રીતે તોડવો છે કે બરાબર વચ્ચેથી અડધો તૂટે અને વાંકોચૂંકો ના થાય. છતાં, એને તોડીશું તો એ સીધો નહીં તૂટે. ત્યારે આપણને સમજાય કે આપણું ધાર્યું ચાલતું નથી.

ધર્મનો આધાર લેવો

જીવનમાં કંઈક ધર્મનો આધાર હોય તો મનુષ્યને ચિંતા ન થાય અને જીવન સરળતાથી ઉકલ્યા કરે. કેટલાક લોકો નસીબનો ખેલ છે એમ કરીને પણ આધાર લેતા હોય છે, જેથી ચિંતાઓ બંધ થાય. ઘરની મુખ્ય વ્યક્તિ તરીકે આપણને ચિંતા હોય કે બાળકોને સંસ્કાર કઈ રીતે મળે. ત્યારે ચિંતા કરીએ ને બાળકો ઊંધા રસ્તે જાય ત્યારે કકળાટ કરીએ એના બદલે તેમને ધર્મ કે અધ્યાત્મના સારા રસ્તે વાળી દઈએ. તો એ લોકો આપોઆપ સંસ્કાર મેળવી લેશે.

ચિંતા વધી જાય ત્યારે આપણને જે ઈશ્વરમાં કે ધર્મમાં શ્રદ્ધા હોય ત્યાં બધું સોંપી દેવું. એક અઠવાડિયું આવો પ્રયોગ કરી જોવો અને ચિંતા કરવાનું બંધ રાખવું. ત્યારે આપણને અનુભવ થશે કે આપણે ચિંતા ન કરીએ તો પણ પરિસ્થિતિ એની મેળે ઉકલે જ છે.

શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કહે છે કે, “જીવ તું શીદને શોચના કરે, કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે.” શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનમાં શ્રદ્ધા રાખનારા લોકો એક તરફ “શ્રી કૃષ્ણઃ શરણં મમ” બોલતા હોય અને બીજી બાજુ ચિંતા કર્યા કરે. ખરેખર જો ભગવાનનું શરણું લીધું હોય તો પછી ચિંતા શા માટે? પણ લોકો કહે કે, “કૃષ્ણ ભગવાનને થોડો સંસાર ચલાવવાનો હતો, આપણે તો સંસાર ચલાવવાનો એટલે ચિંતા કર્યા વગર ઓછું ચાલે?”

જેમ નાનું બાળક હોય તે તેના માતા-પિતાના શરણે હોય પછી એ લોકો જેવા કપડાં પહેરાવે, જ્યાં લઈ જાય, જ્યાં સુવડાવે, જ્યાં ખવડાવે, સંપૂર્ણ એમને આધીન રહે. તેવું આપણે ઈશ્વરના શરણે ગયા તો પછી ચિંતા કરવાની રહે નહીં. મુશ્કેલી આવી પડે તો કેટલાક ભક્તો કહેતા હોય છે કે, “ઈશ્વર મારી પરીક્ષા કરે છે.” તો આપણે પણ પ્રતિકૂળ સંજોગોને ઈશ્વરની કસોટી સમજીને તેમાં સમતાપૂર્વક પાસ થવું છે, કોઈને દોષિત નથી જોવા એવું ગોઠવી શકીએ. જ્યાં ભગવાનની સાચી ભક્તિ હોય ત્યાં જીવન બહુ સરસ રીતે, ચિંતા કર્યા વગર નીકળી શકે છે.

મહાવીર ભગવાને પણ કહ્યું છે કે, “રાઈ માત્ર વધઘટ નહીં, દેખ્યા કેવળજ્ઞાન, એ નિશ્ચય કર જાણીએ, ત્યજીએ આર્તધ્યાન.” એટલે કે, એક રાઈના દાણા જેટલો નાનકડો ફેરફાર નથી કરી શકતા, ત્યાં મનુષ્યો કમર કસીને શરીરને ખેંચી ખેંચીને જાગે છે અને પછી હાર્ટ ફેઈલની તૈયારી કરે છે! મહાવીર ભગવાને ચિંતા કરવાની ના કહી છે. તેમણે તો એક ચિંતાનું ફળ તિર્યંચગતિ કહ્યું છે.

આપણે જન્મ્યા ત્યારથી મરતા સુધી જીવનમાં જે કોઈ અનુકૂળતા-પ્રતિકૂળતા, સુખ-દુઃખ, નફો-નુકસાન આવવાના છે, તેમાં એક રાઈ માત્ર વધ-ઘટ નથી થવાની. નફો એક લાખ ને એકાવન હજાર થવાનો હોય, તો બાવન હજાર નહીં થાય. આપણે આખી જિંદગીનો હિસાબ લઈને આવેલા છીએ. પછી અનીતિ કે અપ્રમાણિકતાથી કરીશું તો પણ એટલું જ મળશે અને નીતિ-પ્રામાણિકતા રાખીશું તો પણ એટલું જ મળશે. બહાર કોઈ ફેરફાર નહીં થાય પણ વધારે મેળવવાના લોભથી અંદર જે ભાવ બગડે છે, તેનાથી આવતા ભવના ગુના ઊભા થાય છે. તેનો અર્થ એમ નથી કે આપણે કશું કર્યા વગર બેસી રહેવું, પણ આ સમજણ જો હાજર રહે તો આપણા બધા પ્રયત્નો ચિંતા વગર થઈ શકે.

સહજાનંદ સ્વામી કહે છે કે, “મારી મરજી વિના રે, કોઈથી તરણું ના તોડાય!” જીવનમાં જે કોઈ મુશ્કેલી પડે, કંઈ તકલીફ આવે તો મારી મરજી છે અને તેનું રક્ષણ પણ મળશે. માટે તમે “ભગવાન તમારા ચરણોમાં અર્પણ! તમને તારવું હોય તો તારો ને ડૂબાડવું હોય તો ડૂબાડો” એમ કરીને એમને શરણે જાઓ.

કબીર સાહેબે પણ કહ્યું છે કે, “પ્રારબ્ધ પહેલે બન્યા, પીછે બન્યા શરીર, કબીર અચંબા યે હૈ, મન નહીં બાંધે ધીર!” મનને ધીરજ નથી રહેતી એ જ મોટું આશ્ચર્ય છે. એટલે કે, આખી જિંદગી આ શરીર થકી જે પ્રારબ્ધ ભોગવવાનું છે એ પહેલા બંધાઈ ગયું છે. શરીર પછી બંધાય છે. છતાં માણસનું મન ધીરજ નથી રાખી શકતું. પ્રારબ્ધ એટલે આપણે જે બીજ નાખ્યું હોય તે ફળ આપવા તૈયાર થાય એ. જેમ આપણે પાંચ જણને આમંત્રણ આપ્યું હોય અને પછી એ લોકો આવે ત્યારે આપણે કહીએ કે “કેમ આવ્યા?” તો તેઓ કહેશે, “અરે! તમે આમંત્રણ આપ્યું હતું, ભૂલી ગયા?” તેમ આપણે પૂર્વે જે બીજ નાખ્યા તે ભૂલી જઈએ છીએ. પછી એ પ્રમાણે ભોગવવાનું આવે તેમાં કોણ ગુનેગાર? માટે જીવનમાં જે કોઈ પરિસ્થિતિ આવે જેમાં આપણા હાથમાં કંટ્રોલ નથી, ત્યાં ભગવાનને સોંપી દેવું અને તેમની ભક્તિ કરવી. પણ જો આપણી દાનત ખોરી હોય, કંઈક ફાયદો થશે એવી લાલચ હોય, તો તે સાચી ભક્તિ ન કહેવાય.

જ્યાં “આ હું ચલાવું છું,” એવો ચલાવવાનો અહંકાર હોય ત્યાં મનુષ્ય ચિંતા કરે, પછી ભગવાન છોડી દે. જેમને ભગવાન ઉપર જરા પણ વિશ્વાસ ન હોય તેઓ જ ચિંતા કરે ને? એટલે ભગવાનના વિશ્વાસે બધું છોડી દેવું અને નિરાંતે ઓઢીને સૂઈ જવું. ભગવાનનું નામ લઈને ધર્મના માધ્યમથી આપણે અધ્યાત્મમાં આગળ વધવા માંગીએ છીએ. જેથી આપણી અંદર રહેલા ભગવાનની અનુભૂતિ થાય. પણ ચિંતા અને અનુભૂતિ સાથે ન થાય. ચિંતા બંધ થાય પછી જ અનુભૂતિ થાય. આવી અનુભૂતિ થયા પછી કાયમ માટે સાચી શાંતિ રહેશે. તે ક્યારેય ખસશે નહીં.