ચોવીસમા તીર્થંકર શ્રી મહાવીર સ્વામી: મેઘકુમાર અને નંદીષેણ

શ્રી મહાવીર ભગવાનના શાસનમાં થયેલા મગધ દેશના શ્રેણિક રાજા અને એમના પુત્ર કુણિક વચ્ચે પૂર્વભવનું ભયંકર વેર હતું. શ્રેણિક રાજાને કુણિક વેરવી હોવાની બધી ખબર હતી, છતાં એમને કુણિક પ્રત્યે ખૂબ જ વહાલ હતું. આગળ, શ્રેણિક રાજાના અન્ય પુત્રો મેઘકુમાર અને નંદીષેણ કુમારનો પરિચય મેળવીએ.

શ્રેણિક રાજાના પુત્ર મેઘકુમાર

મગધ દેશમાં રાજગૃહી નગરી એ શ્રેણિક મહારાજાની રાજધાની હતી. અત્યારે પણ જૈનોમાં રાજગૃહી તીર્થક્ષેત્ર બહુ પ્રખ્યાત છે. ત્યાં પાંચ પહાડો આવેલા છે અને કહેવાય છે કે ભગવાન મહાવીરે રાજગૃહી નગરીમાં સૌથી વધુ ચોમાસાં કર્યા હતા. એમનો બહુ લાંબો કાળ એ નગરીમાં પસાર થયો હતો. એ કાળમાં, રાજગૃહી નગરીમાં અવારનવાર આવીને ભગવાન મહાવીરે ત્યાંના લોકોને ખૂબ લાભ આપ્યો હતો.

એક વખત જ્યારે ભગવાન મહાવીર રાજગૃહી નગરીમાં આવ્યા ત્યારે શ્રેણિક રાજા અને ચેલણા રાણી એમના દર્શન કરવા ગયાં. શ્રેણિક રાજાએ ભગવાન મહાવીરને જે રીતે અત્યંત ભાવપૂર્વક વંદના કરી એનાથી એમને સમકિત પ્રાપ્ત થયું હતું. એ પછી જ્યારે પણ સમય મળતો ત્યારે શ્રેણિક રાજા ભગવાન મહાવીરના દર્શનનો અચૂક લાભ લેતા હતા.

એક વખત ચેલણા રાણી, પોતાના કુંવર અભયકુમાર, મેઘકુમાર અને આખા કુટુંબ સહિત ભગવાન મહાવીરને વાંદવા ગયાં. ત્યાં ભગવાન પાસે અભયકુમારે શ્રાવક ધર્મ અંગીકાર કર્યો અને મેઘકુમારને ભગવાન પાસે દીક્ષા લેવાના ખૂબ જ ભાવ જાગ્યા. એમનો દીક્ષા માટેનો એકદમ જ ઉછાળો જોતાં શ્રેણિક રાજાએ એમને ના પાડી અને કહ્યું, “તું ઉતાવળ ના કર! આ ખાલી તારા ઉછાળા છે. તું આ દીક્ષાને નહીં પહોંચી વળે.” પણ એ સમયે મેઘકુમારને ખૂબ જ દૃઢ ભાવ જાગ્યો હોવાથી એમણે રાજાની વાતને નકારી કાઢી. આગળ જઈને ભગવાન મહાવીરે પણ મેઘકુમારને સમજાવ્યું કે, “હજુ તમારો દીક્ષા લેવાનો સમય પાક્યો નથી.” તો પણ મેઘકુમાર માન્યા નહીં. બધા દેવોએ પણ મેઘકુમારને વિનંતી કરી કે, “આપ હજુ આટલી ઉતાવળ ના કરશો; હજુ આપનું ભોગાવલી કર્મ બાકી છે. એ કર્મ પૂરું કર્યા વગર આપને છોડશે નહીં.” છતાં પણ મેઘકુમારને તો બહુ મક્કમ ભાવ જાગ્યા હતા. તેઓ કોઈ પણ રીતે માન્યા નહીં અને અંતે એમણે ભગવાન મહાવીર પાસે દીક્ષા લીધી.

દીક્ષા લીધા પછી મેઘકુમાર પોતાના ગુરુ અને સહાધ્યાયીઓ સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું. મેઘકુમારે છેલ્લે દીક્ષા લીધી હોવાના કારણે એ એમના સહાધ્યાયીઓથી સૌથી નાના હતા. એટલે બારણા પાસેની સૌથી છેલ્લી પથારી એમને મળી હતી. દીક્ષા લીધા પછી પદની વરિષ્ઠતા પ્રમાણે એટલે કે, જેમ જેમ વરિષ્ઠ થાય એમ એમ, વ્યક્તિને ઊંચું સ્થાન અને સગવડો મળતી અને જેમણે એકદમ નવી જ દીક્ષા લીધી હોય એમને સગવડ મળતાં વાર લાગે એવું હતું. દીક્ષા લીધા પછી રાજકુમાર હોય કે સાવ ગરીબનો પુત્ર હોય, કોઈ પણ નાત-જાત, મોટો-નાનો, ગરીબ-શ્રીમંત એવું કશું જ જોવામાં આવતું નથી. બધા વરિષ્ઠતા પ્રમાણે ગણાય છે. સૌથી નાના હોવાથી મેઘકુમારને હરોળમાં સૂવાનું આવતાં આખી રાત એમને પગે વરિષ્ઠ એવા સાધુજનોની આવજાથી વાગતું રહેતું હતું. રાજમહેલના વૈભવી સુખો ત્યજીને દીક્ષા લીધા બાદ તેઓ સાદડી જેવા સંથારામાં સૂતા હતા. પરંતુ એમને આવું ફાવ્યું નહીં અને છેવટે આ બધાથી કંટાળીને પોતાના રાજમહેલના સુખો યાદ આવ્યા. એમણે નક્કી કર્યું કે, “કાલે તો હું ભગવાન પાસે જઈને માફી માંગીશ. એમની આજ્ઞા લઈશ કે મને પાછા મહેલમાં જવાની આજ્ઞા આપો અને હું દીક્ષા છોડી દઈશ.”

ખૂબ વિચારીને સમજણથી વૈરાગ આવે તો કામનું. બાકી બહારની ચમકદમક જોઈને ઉછાળા આવે એનો કશો અર્થ નથી. મેઘકુમારને થયું, “જે વ્યક્તિ શ્રીમંત, સત્તાધારી અને વૈભવશાળી હોય એ જ પૂજાય; બાકી બીજા કોઈનું તો સ્થાન જ નથી. હું વૈભવ વગરનો થઈ ગયો; બધું છોડીને આવ્યો એટલે જ મને લાતો ખાવાની આવી. હું તો પાછો જતો રહું છું અને પાછા મારા રાજમહેલમાં જઈને પાછો વૈભવશાળી થઉં છું.” મેઘકુમારને અંદર વૈરાગ ઊતરી ગયો અને તેમણે જેમતેમ કરીને રાત પસાર કરી. સવારે ઊઠીને સૌથી પહેલાં તેઓ ભગવાન પાસે ગયા અને ભગવાનને કહ્યું, “દીક્ષા મારાથી પાળી શકાય એમ નથી. મારે તો રાજમહેલમાં પાછું જવું છે.” ભગવાને કેવળજ્ઞાનમાં જોઈને મેઘકુમારના પૂર્વભવની વાત કરી.

પૂર્વભવમાં મેઘકુમાર એક જંગલના જબરજસ્ત શક્તિશાળી હાથી હતા. એ જંગલમાં એક દિવસ જબરજસ્ત દાવાનળ ફાટી નીકળ્યો. આખું જંગલ બળી ગયું હતું. જ્વાળા ધીરે ધીરે મોટી થતી હતી અને બધા પ્રાણીઓએ બચવા માટે દોડાદોડ કરતા હતા. આ હાથી પણ પોતે દોડી દોડીને તળાવ પાસે ગયો. બે દિવસથી સતત દોડવાથી હાથી એકદમ ભૂખ્યો-તરસ્યો અને હેરાન થઈ ગયો હતો. પછી અગ્નિથી બચવા હાથીએ એક સુરક્ષિત જગ્યા જોઈ અને ત્યાં આવીને ઊભો રહ્યો. ત્યાં નાનાં-મોટાં પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પણ પોતાનો જીવ બચાવવા હાથી પાસે દોડતાં આવ્યાં. એટલામાં જે સુરક્ષિત જગ્યા પર એ હાથી ઊભો હતો ત્યાં એના પગમાં ખંજવાળ આવતાં એણે પોતાનો એક પગ ઊંચો કરીને બીજા પગે ખંજવાળવા ગયો. એટલામાં એક નાનકડું સસલું હતું એ ભય પામીને દાવાનળથી બચવા ગભરાઈને હાથીની પાસે આવ્યું અને હાથીએ જે પગ ઊંચો કર્યો હતો એની નીચે ઊભા રહીને એણે આશ્રય લીધો. બહુ ખીચોખીચ અને નાનકડી જગ્યામાં બધા પ્રાણીઓ ભરાયેલા હતા. જેવો હાથી પોતાનો પગ ખંજવાળીને નીચે મૂકવા ગયો ત્યારે એને ખ્યાલ આવ્યો કે એના પગ નીચે તો સસલું હતું. પછી એને દયા આવી કે જો સસલા પર પગ પડશે તો સસલું મરી જશે. એટલે જીવદયા અને અહિંસા એના હૃદયમાં હોવાથી એણે પોતાનો પગ નીચે મૂક્યો જ નહીં અને પોતે અઢી દિવસ સુધી ત્રણ પગ ઉપર ઊભો રહ્યો અને ચોથો પગ અધ્ધર રાખ્યો.

જ્યારે દાવાનળ શમ્યો ત્યારે બધા પ્રાણીઓ ધીમે ધીમે વિખેરાઈ ગયાં અને હાથી તરસ્યો હોવાથી પોતાનો પગ નીચે મૂકીને પાણી પીવા તળાવના કિનારે જવા ગયો. પણ અઢી દિવસ સુધી ત્રણ પગ પર ઊભા રહીને એ અતિશય અશકત થઈ ગયો હતો. એનાથી વધુ ચલાતું નહોતું. ચાલતાં ચાલતાં એ રસ્તામાં પડી ગયો. ભૂખ અને તરસમાં એના પ્રાણ નીકળી ગયા. પણ અંદર જીવ બચાવવાની ભાવના હતી એ ભાવનાના આધારે એનો આવતો ભવ શ્રેણિક મહારાજાના પુત્ર મેઘકુમાર તરીકે થયો.

આવી રીતે ભગવાને મેઘકુમારને એમના પાછલા ભવ વિશે કહીને બહુ સમજાવ્યું કે, “તું કેટલું તપ કરીને આવ્યો છું. હવે આ મનુષ્યભવ મળ્યો છે મોક્ષે જવા માટે. મોક્ષે જવા માટેની તારી લિંક શરૂ થાય છે. એમાં તું શું કામ પાછો પડે છે? તેં સસલાને બચાવવા માટે આટલું બધું તપ કર્યું છે, તો એની સામે આ બધા મુનિઓના પગ તને અડે એનો શું હિસાબ?” મેઘકુમારને પછી હિંમત આવી અને થયું, “મહાપરાણે હું હાથીમાંથી મનુષ્ય થયો છું અને મોક્ષે જવા માટે લાયક થયો છું. તો હવે, હું શા માટે આ ગુમાવું?” મેઘકુમારે મુનિનું ચારિત્ર જાળવી રાખ્યું અને બધા કષ્ટો સહન કરીને ખૂબ દૃઢ મનોબળવાળા થયા અને વિહાર કરતા ગયા. ભગવાનની દેશના સાંભળીને મેઘકુમારમાં જબરજસ્ત સંયમ ધારણ થયો. મેઘકુમારે જબરજસ્ત સંયમ પાળ્યો અને પોતાનું આયુષ્યકર્મ પૂરું કરીને દેવગતિમાં ગયા. દેવગતિમાંથી એમનો પછીનો ભવ મહાવિદેહ ક્ષેત્રે થશે અને પછી તેઓ મોક્ષ પામશે.

શ્રેણિક રાજાના પુત્ર નંદીષેણ

શ્રેણિક રાજાના અન્ય એક રાજકુંવરનું નામ નંદીષેણ હતું. એમને પણ દીક્ષા લેવાની ખૂબ ઈચ્છા હતી. બધા દેવતાઓએ અને ભગવાન મહાવીરે પણ એમને વાર્યા અને કહ્યું, “ના, તારે ભોગાવલી કર્મ બાકી છે; તું અત્યારે ઉતાવળ ના કરીશ. તું કોઈ રીતે આ દીક્ષા પાળી શકવાનો જ નથી.” પણ નંદીષેણ કુમારને દીક્ષા લેવા માટેનો એકદમ ઉછાળો આવતાં એમણે દીક્ષા લઈ જ લીધી. તપ કરતાં કરતાં તેઓ દેહદમન કરીને અને વિષયોને ગૂંગળાવીને સંયમમાર્ગમાં આગળ વધ્યા.

એક વખત એવું બન્યું કે નંદીષેણ મુનિ એક ગામમાં વેશ્યાને ત્યાં ભિક્ષા માટે ગયા. નંદીષેણ મુનિ પોતે એક રાજકુંવર હોવાથી અત્યંત રૂપવાન હતા. એમને જોઈને વેશ્યા મોહિત થઈ ગઈ. વેશ્યાએ નંદીષેણ મુનિને ભિક્ષા આપતાં પહેલાં ટોણો માર્યો. જેવું નંદીષેણ મુનિએ કહ્યું “ધર્મલાભ” ત્યારે સામે વેશ્યાએ કહ્યું, “મારે ધર્મલાભ નહીં, મારે તો ધનલાભ જોઈએ છે. મને ધન આપો. ધર્મલાભનું મારે શું કામ?”

એક રાજાના કુંવર હોવાથી આવું સાંભળીને જ નંદીષેણ મુનિનો અહંકાર છંછેડાઈ ગયો. રાજા એટલે ક્ષત્રિય; તેઓ ભારે અહંકાર લઈને આવ્યા હોય. નંદીષેણ મુનિએ પોતાની શક્તિ પ્રદર્શિત કરી. એમણે એક તણખલું લીધું અને તોડી નાખ્યું. જેવું એમને તણખલું તોડ્યું એવું એમાંથી રત્નો અને હીરાનો ઢગલો થઈ ગયો. નંદીષેણ મુનિએ તપ કરીને જે સિદ્ધિઓ મેળવી હતી તે આમ તણખલાની જેમ તોડીને વાપરી કાઢી. પછી ક્રોધમાં ને ક્રોધમાં તેઓ પાછા વળીને જતા રહ્યા. નંદીષેણ મુનિનો વૈભવ અને એમના દ્વારા આવેલા રત્નો જોઈ પેલી વેશ્યા એમની પાછળ પાછળ ગઈ. વેશ્યા નંદીષેણ મુનિને રીઝવવા એમના પગમાં પડી અને રડવાના પણ ખૂબ નાટક કર્યા. એમના સાથે વિવાહની માંગણી કરી અને કહ્યું, “તમારા વગર હું નહીં રહી શકું. જો આપ મને મૂકીને જતા રહેશો તો હું આપઘાત કરીને મરી જઈશ.” ભોળા એવા નંદીષેણ મુનિ વેશ્યાની આપઘાતની વાત સાંભળતાં જ ગભરાઈ ગયા. એમને થયું કે વેશ્યાને કેમનું દુઃખ અપાય. આવી રીતે નંદીષેણ મુનિ એક વેશ્યા પાછળ ફસાયા. અંતે તો તેઓ વેશ્યા સાથે રહેવા તૈયાર થઈ ગયા અને પોતાનું ભોગાવલી કર્મ પૂરું કર્યું. આ રીતે ભગવાને અને દેવોએ એમને જોઈ જેવું કહ્યું હતું એવું જ થઈને ઊભું રહ્યું.

વેશ્યા સાથેના સંબંધથી નંદીષેણ મુનિનું વ્રતભંગ થયું. વ્રતભંગનો બહુ ભયંકર દોષ લાગે છે. જો આપણે વ્રત લઈએ તો પછી એને પૂરેપૂરું પાળવું અને જો ના પળાય એવું હોય તો ના લેવું. જો વ્રતભંગ થઈ જાય તો બહુ મોટું પ્રાયશ્ચિત્ત, પ્રતિક્રમણ અને પશ્ચાત્તાપ કરીને એણે ધોવું પડે છે. તો એમાંથી કંઈક કર્મ હળવું થાય; નહીં તો બહુ ભયંકર દોષ બંધાય છે અને અધોગતિમાં જવું પડે છે. વ્રત માટે બહુ જાગૃત રહેવું પડે.

નંદીષેણ મુનિ ભોગ-વિલાસમાં વેશ્યા સાથે પરણ્યા પણ એમણે પોતે એક નિયમ નક્કી કર્યો કે, “ભલે મેં વ્રતભંગ કર્યો પણ હું અભિગ્રહ લઉં છું કે દરરોજ દસ જણને બોધ આપીને ભગવાન મહાવીર પાસે દીક્ષા લેવા મોકલીશ. જે દિવસે દસ નહીં થાય તો તે દિવસે હું જાતે દીક્ષા લઈ લઈશ.” તેઓ દરરોજ દસ જણને સમજાવીને, તૈયાર કરીને ભગવાન મહાવીર પાસે દીક્ષા લેવા મોકલતા. આવો નિયમ એમનો ઘણા વખત સુધી ચાલ્યો. દસ જણને પ્રતિબોધ આપીને આત્મધર્મ તરફ, મોક્ષમાર્ગ તરફ વાળવા એ બહુ જબરજસ્ત કાર્ય કહેવાય. શ્રીમદ્ રાજચંદ્રજીએ પણ એમના વચનામૃતમાં સરસ કહ્યું છે, “વાણી દ્વારા સંસાર તરફ જે ભટકતો જીવ છે એને સમજાવીને મોક્ષ તરફ વાળે એ તીર્થંકર ગોત્ર બાંધે છે.”

ઘણો સમય વીતતાં, એક દિવસ એવું બન્યું કે નંદીષેણ મુનિએ નવ વ્યક્તિઓને તૈયાર કર્યા પણ દસમી વ્યક્તિ, જે એક સોની હતો, તે ઘણું સમજાવ્યા છતાં માનતો નહોતો. બીજી બાજુ વેશ્યા રસોઈ કરીને વારંવાર નંદીષેણ મુનિને જમવા માટે બોલાવતી હતી. પરંતુ જ્યાં સુધી દસમી વ્યક્તિ તૈયાર ન થાય ત્યાં સુધી નંદીષેણ મુનિને પોતાના અભિગ્રહ પ્રમાણે જમી શકાય એમ નહોતું. પછી વેશ્યાએ ફરી બીજી વાર રસોઈ કરી, તો પણ કંઈ વળ્યું નહીં. અંતે વેશ્યાએ જાતે આવીને કહ્યું, “તમે ચાલો! રસોઈ ઠરી ગઈ છે. મેં ફરી વાર બનાવી!” ત્યારે સામે નંદીષેણ મુનિએ કહ્યું, “તો શું કરું? મારો તો નિયમ જ છે કે દસ વ્યક્તિ ના થાય ત્યાં સુધી મારાથી જમાય નહીં.” વેશ્યાએ કહ્યું, “તમે બેસી જાઓ દસમા વ્યક્તિ તરીકે.” આ સાંભળી નંદીષેણ મુનિને ખરેખર વૈરાગ આવ્યો અને ભગવાન મહાવીર પાસે ગયા. દસમા વ્યક્તિ તરીકે એમણે મોટું પ્રાયશ્ચિત કરીને ફરી દીક્ષા ગ્રહણ કરી. ભગવાન પાસે ખૂબ આલોચના-પ્રતિક્રમણ-પ્રત્યાખ્યાન કર્યાં. સામે ભગવાન તો કરુણાના સાગર હતા. જ્ઞાનીઓને અને તીર્થંકરોને તો ક્ષમા આપવાની જ ન હોય એમને સહજ ક્ષમા વર્તાતી હોય. ભગવાને જોયું કે નંદીષેણ મુનિનું ભોગાવલી કર્મ હતું એ એમણે પૂરું કર્યું. એમાં ક્યાં એમનો દોષ હતો!

ભગવાન તો સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ થયા હોવાથી એમને આરપાર આખું જગત જ નિર્દોષ દેખાય. કારણ કે એમની પાસે આ દૃષ્ટિ હોય છે, પહેલાં તેઓ પોતે નિર્દોષ થાય છે અને આખા જગતને નિર્દોષ જોવાની દૃષ્ટિ કેળવે છે. જગતમાં કોઈ દોષિત છે જ નહીં, આ મોટામાં મોટો સિદ્ધાંત છે! આપણને આપણામાં જ રહેલા દોષોને કારણે સામો દોષિત લાગે છે. છેલ્લામાં છેલ્લી દૃષ્ટિ આખા જગતને નિર્દોષ જોવાની છે. બધાને આત્મસ્વરૂપે જોઈએ તો આખું જગત નિર્દોષ જ છે. આખું જગત નિર્દોષ દેખાય, કોઈ દોષિત ના દેખાય એ છેલ્લામાં છેલ્લી જાગૃતિ છે. અને ત્યારે પોતે પણ સંપૂર્ણ નિર્દોષ થયા હોય, સંપૂર્ણ ચોખ્ખા, શુદ્ધ, પ્યોર થયા હોય; નહીં તો આ દોષ જોવાની દૃષ્ટિ જાય એવી નથી. ક્યારેય કોઈનો દોષ ના દેખાય એવી દશા આવે ત્યારે આપણે ભગવાન મહાવીર જેવા થઈ શકીએ.

નંદીષેણ મુનિ ખૂબ તપ કરીને, ભગવાન મહાવીરની નિશ્રામાં રહીને છેવટે દેવગતિ પામ્યા.

મહાવીર સ્વામીએ પાંચ મહાવ્રતો આપ્યા જે દરેક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિએ પાળવા જરૂરી છે. તેમણે આ પાંચ મહાવ્રતોની સંપૂર્ણપણે સ્થાપના કરી. આ વ્રતો આ મુજબ છે:

૧. અહિંસા, તેનો અર્થ છે કે હિંસા ન કરવી.

૨. સત્ય, ‘સત’ એટલે શાશ્વત સત્ય. આ બ્રહ્માંડમાં છ શાશ્વત તત્વો આવેલા છે. જો કે, આત્મા એ આપણું પોતાનું ખરું સ્વરૂપ છે. માટે, તે સૌથી મહત્વનું તત્વ છે, અને તેથી, ‘આત્મા’ એ જ માત્ર ‘સત’ તત્વ છે. જે બીજા પર આધારિત હોય છે, તે બધા સાપેક્ષ સત્ય છે. આપણા માતાપિતાના આધારે ‘હું બાળક છું’, એ સાપેક્ષ સત્ય છે. પત્નીના આધારે, ‘હું બાળક છું’ એ સત્ય નથી, ખરું ને? સાપેક્ષ સત્ય હિત, પ્રિય, મીત અને સામી વ્યક્તિ માટે હિતકારી હોવું જોઇએ. આપણે હંમેશા એવું લક્ષમાં રાખવું જોઇએ કે સાપેક્ષ સત્ય હંમેશા બદલાયા કરે છે. માટે, કોઇ પણ વ્યવહારિક સત્ય માટે કોઇ આગ્રહ રાખવો જોઇએ નહિ.

૩. અચૌર્ય, એટેલે એવું વ્રત કે જેમાં વિચાર, ભાવ, ક્રિયા અને વાણીથી જરા પણ ચોરી ન કરવી.

૪. અપરિગ્રહ, જેનો અર્થ કશાનો માલીકીભાવ ન રાખવો.આપણું શરીર, મન અને વાણી એ આપણો પ્રાથમિક પરિગ્રહ છે. ત્યારપછી, આપણી પત્ની, બાળકો, કુટુંબ, ઘર, ફર્નિચર, સંબંધો, નામ, પ્રતિષ્ઠા, અપમાન, વગેરે બધા આપણા પરિગ્રહો છે. પરિગ્રહ એટલે એવું કંઇ કે, જેના પર આપણું ખેંચાઈ જાય છે. આપણે જયારે આ વ્રતનું સાચા અર્થમાં પાલન કરશું ત્યારે દેહાધ્યાસ, એટલે કે, ‘હું , પોતે જ, શરીર છું’, એની માન્યતા જતી રહેશે. આધ્યાત્મિકતામાં, બાહ્ય પરિગ્રહોનો ત્યાગ કરવો, એનું કોઇ મહત્વ હોતું નથી, પરંતુ આ બાહ્ય પરિગ્રહોમાં રહેલ રાગ (મોહ)ને કાઢી નાખવો એ જ લક્ષમાં રાખવામાં આવે છે. જ્યારે આપણને કોઇ ચિંતા ન થાય ત્યારે જ, ‘અપરિગ્રહ’ની સ્થિતિ ગણાય!

૫. બ્રહ્મચર્ય, ભગવાન પાર્શ્વનાથે માત્ર ચાર મહાવ્રતો જ (બ્રહ્મચર્ય સિવાયના) આપ્યા હતા કારણ કે બ્રહ્મચર્ય તો અપરિગ્રહમાં સમાવિષ્ટ જ છે. જો કે, ભગવાન મહાવીરે પાંચમું વ્રત બ્રહ્મચર્યનું ઉમેર્યું. આ એટલા માટે કે તેઓ જાણતા હતા કે, આવનારા સમયના સામાન્ય માણસો અપરિગ્રહ અને બ્રહ્મચર્ય વચ્ચેના તફાવતને સમજી શકશે નહિ. માટે, તેઓ એવું કહીને ગેરમાર્ગે દોરવાશે કે ભગવાને બ્રહ્મચર્યના સંદર્ભમાં તો કશું કહ્યું નથી. આ ગેરઉપયોગને રોકવા માટે, ભગવાને પાંચમું વ્રત ઉમેર્યું.

રોહિણીયા ચોર

રાજગૃહી નજીક, લોહખુર નામનો ખૂબ જ ચાલાક અને ભયંકર ઘાતકી ચોર રહેતો હતો. તે અને તેની પત્નીને રોહિણીયા નામનો પુત્ર હતો. રોહિણીયા, તેના પિતાના પગલાને અનુસરીને, મોટો થઈને તેના પિતા કરતાં પણ વધુ હોશિયાર અને બુધ્ધિશાળી ચોર બન્યો. જેમ જેમ વર્ષો પસાર થતા ગયા, તેમ એક દિવસ વૃધ્ધ લોહખુર મરણ પથારી પર હતો. તેણે રોહિણીયાને બોલાવ્યો અને ક્યારેય પણ મહાવીરનો ઉપદેશ ન સાંભળવાની સલાહ આપી, કારણ કે તેમનો ઉપદેશ તેના વ્યવસાયને અનુરૂપ નથી હોતો. રોહિણીયાએ તેના પિતાને વચન આપ્યું કે તે તેમની સલાહનું હંમેશા અનુસરણ કરશે.

હવે, એક દિવસ, એવું બન્યું કે જ્યારે રોહિણીયા એક જગ્યાએથી પસાર થઈ રહ્યો હતો, ત્યાં જ તેણે ભગવાનનો અવાજ સાંભળ્યો. ભગવાન શ્રાવસ્તી લોકોને દેશના આપી રહ્યા હતા. રોહિણીયાએ તરત જ તેના હાથથી કાન બંધ કરી દીધા. પરંતુ એટલામાં જ, એક તીક્ષ્ણ કાંટો તેના પગમાં ખૂંચી ગયો અને તેને ખૂબ જ દર્દ થવા લાગ્યું. પરિસ્થિતિ એવી બની કે તેને ફરજિયાત પણે કાંટાને કાઢવા માટે એક હાથ કાન પરથી લેવો જ પડે. જેવું તેણે આવું કર્યું કે, તરત જ ભગવાન મહાવીરના આ શબ્દો તેના કાનમાં પડ્યા, “એવી વ્યક્તિ કે જેના પગ જમીનને ન અડતા હોય, જેની આંખ પલકતી ન હોય, જેના શરીરને પરસેવો ન વળતો હોય અને જેમના ગળામાં રહેલ હાર કદી મૂરઝાયેલ ન હોય તો, તે દેવલોકમાંથી આવેલ હોય છે. “ રોહિણીયાએ તરત જ કાંટો તેના પગમાંથી કાઢ્યો અને આગળ વધ્યો.

રોહિણીયાએ પહેલા ક્યારેય ન કરી હોય તેવી લૂંટ ચલાવી. જેના પરિણામે, શહેરના લોકોને ખૂબ હેરાનગતિ થવા લાગી. તેઓએ રાજા શ્રેણિકને વિનંતિ કરી કે રોહિણીયા સામે કોઇ પગલા લેવામાં આવે. રાજાએ તેમના અત્યંત બુધ્ધિશાળી અને વિશ્વાસુ મુખ્ય પ્રધાન, અભયકુમારને બોલાવ્યા અને રોહિણીયાની ધરપકડ કરવા માટેની કામગીરી સોંપી.

અભયકુમારે તેમના સૈનિકોને મહત્વના સ્થળોએ ગોઠવી દીધા અને રોહિણીયાને પકડવામાં સફળ રહ્યા. જો કે, ચોરે વેશપલટો કર્યો. તેથી, જ્યારે તેને લાવવામાં આવ્યો, ત્યારે તેણે પોતે બાજુના ગામનો ખેડૂત છે તેવો પરિચય આપ્યો. રાજાએ તે ગામમાંથી તેની ઓળખ ચકાસવા માટે બોલાવ્યા.. રોહિણીયા હંમેશા બે ડગલાં આગળ જ ચાલતોઅને માટે, તેણે પહેલેથી જ આ બાબતની ગોઠવણી કરી લીધી હતી. પરિણામે, સૈનિકો એવી ખાતરી સાથે પાછા આવ્યા કે આ ઓળખ સાચી છે. અભયકુમાર સારી રીતે જાણતા હતા કે આ વ્યક્તિ રોહિણીયા જ છે, પરંતુ ઓળખના પુરાવા વિના તે કશું કરી શક્યા નહિ. તેથી તેમણે યુક્તિપૂર્વકની યોજના ઘડી.

તેણે ચોરને એટલું બધું મદ્યપાન કરવા માટે મજબૂર કરી દીધો કે તે બેભાન થઇ ગયો. જ્યારે તે ભાનમાં આવ્યો, ત્યારે તેણે જોયું કે તેની આસપાસ દેવલોક જેવું વાતાવરણ રચાયેલું હતું. તે ક્યાં હતો તેની તેને ખબર પડી શકી નહિ. તેથી, તેણે એક અપ્સરાને આના વિશે પૂછ્યું. અપ્સરાએ જવાબ આપ્યો કે તે દેવલોકમાં છે અને તે આ બધા સુખોને ભોગવી શકે છે; પરંતુ તે પહેલા તેણે પોતાના ગતભવના કર્મોનું વર્ણન કરવું પડશે. રોહિણીયા શંકાશીલ હતો. ત્યારે બરાબર, તેને દેવલોક વિશેનો મહાવીરનો ઉપદેશ યાદ આવ્યો. તે આસપાસ જોવા લાગ્યો અને જોયું કે દરેક લોકોના પગ જમીનને સ્પર્શતા હતા, તેઓની આંખો મનુષ્યની જેમ પલકતી હતી, તેઓના શરીરને પરસેવો વળતો હતો અને હારમાંના કેટલાક ફૂલો કરમાયેલા પણ હતા. આ બધી બાબતોની મદદથી તેણે તારણ કાઢ્યું કે, તે ખરેખર દેવલોકમાં નથી. તેને ફસામણરૂપી યોજનાનો ખ્યાલ આવી ગયો અને ત્યાંથી નાસી છુટ્યો.

હવે તે મુક્ત હતો, તો પણ તેને ભગવાનના વચનો જ સતત યાદ આવતા હતા. તેણે વિચાર્યું, “ભગવાનના શબ્દો કેટલા બધા શક્તિશાળી અને અદ્ભૂત હતા!!! મેં ફક્ત એક જ વાક્ય સાંભળ્યું અને કોઇ જાતની ઇચ્છા વિના, તો પણ એ વાક્ય સાંભળવાથી મારો જીવ બચી ગયો. જો હું તેઓને વારંવાર સાંભળું તો, તો મને તેમની પાસેથી ઘણું પ્રાપ્ત થશે. કોણ જાણે, તે મને કદાચ આ જન્મ-મરણના દુષ્ચક્રમાંથી પણ મુક્ત કરી નાખે?!” ઘણા બધા વર્ષો સુધી આવી દૈવીવાણી સાંભળવાની તક ગુમાવી દીધી આ વાતથી તેનું હૃદય પશ્ચાતાપથી દ્રવિત થઇ ગયું. તે મહાવીર સ્વામી પાસે દોડ્યો અને અત્યંત નમ્રતાથી તેઓને પૂછ્યું, “હે ભગવાન, શું હું તમારા શરણોમાં આવવાની પાત્રતા ધરાવું છું? શું તમે મને તમારા શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર કરશો?”ભગવાને તેને આ બાબતે સંમતિ આપી.

તે તરત જ રાજા શ્રેણિકની સભામાં ગયો, અને દરેકની હાજરીમાં, તેના ગુનાઓની કબૂલાત કરી. તેણે અભયકુમારને એવા બધા સ્થળો દર્શાવી દીધા જ્યાં તેણે ચોરેલી સંપત્તિ છૂપાવીને રાખી હતી અને એવું જાહેર કર્યું કે તે હવે દીક્ષા લેશે અને ભગવાનના ચરણોમાં બાકીનું જીવન વ્યતીત કરશે. તે ભગવાન પાસે આવ્યો અને તેઓની પાસે હ્રદયપૂર્વક તેણે કરેલા તમામ દુષ્કર્મોની કબૂલાત કરી. તેણે તેના ગુનાઓ બદલ પસ્તાવો કર્યો, અત્યંત કઠિન તપશ્ચર્યા કરી અને પોતાની જાતને તેણે બાંધેલા તમામ ખરાબ કર્મોમાંથી મુક્ત કરી. અંતે, તેણે દીક્ષા લીધી અને તેનું જીવન ભગવાનની ભક્તિમાં અને સેવામાં પસાર થયું. મૃત્યુ પછી, તે દેવગતિમાં ગયો અને દેવ બન્યો. આ કથા આધ્યાત્મિક શક્તિની મહત્વત્તા દર્શાવે છે કે તીર્થંકરની દૈવી વાણીમાં કેટલી બધી શક્તિ હોય છે. જે કુદરતી રીતે જ લોકોના કલ્યાણ કાજે વહેતી હોય અને સાથોસાથ દરેકને માટે અવશ્યપણે લાભદાયી પણ નીવડે છે.

મહાવીર સ્વામીના પ્રથમ માતાપિતા

એક દિવસ, વર્ધમાન મહાવીર ઋષભદત્ત ગામમાં આવ્યા અને માતા દેવાનંદા મળ્યા જેમણે પહેલા ભગવાન મહાવીરનો ગર્ભ ધારણ કર્યો હતો. સમોસરણની રચના થઈ અને તેઓ સજોડે ભગવાનનો ઉપદેશ સાંભળવા માટે ત્યાં આવે છે. તેઓ જાણતા ન હતા કે અગાઉ ગર્ભધારણ વખતે ભગવાન તેમના પુત્રરૂપે હતા, આ વાતની જાણ થયા બાદ તેઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા. ભગવાને દેશના આપી જેમાં તેમણે કહ્યું, “આ સંસારમાં, સુખ અને દુ:ખ બન્ને નાશવંત છે. શાશ્વત સુખ માત્ર આપણા આત્મામાં જ પ્રાપ્ત થાય છે. માટે, આપણા જીવનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્તિનો હોવો જોઇએ.” આ દેશના સાંભળીને, તેમના માતા પિતાને સમકિત (સમ્યક દર્શન)ની પ્રાપ્તિ થઇ!

તેમના જમાઇ,જમાલી અને તેમની દીકરી, પ્રિયદર્શના

મહાવીર સ્વામી ભગવાન વિહાર કરતાં કરતાં એક વખત તેમના જન્મસ્થાન, ક્ષત્રિયકુંડમાં પધાર્યા. તેમના ભાઇ નંદીવર્ધને ભગવાનની દીકરી પ્રિયદર્શના અને જમાઇ જમાલી સાથે ભગવાનની મુલાકાત લીધી. તેમનો ઉપદેશ શ્રાવકોને સંસારનો ત્યાગ કરવા પ્રેરણા આપતો અને ત્યારબાદ તેઓ ભગવાન પાસેથી દીક્ષા લેતા હતાં. થોડાક વર્ષો પછી, જમાલી આવ્યો અને ભગવાનને પૂછ્યું કે શું તે પણ તેના શિષ્યોની સાથે, જુદાજુદા સ્થળોએ વિહાર કરી શકે અને સાધના કરી શકે. જો કે, ભગવાન શાંત રહ્યા. તેમના મૌનને સંમતિરૂપે સમજીને, જમાલી તેના સંઘ સાથે નીકળી પડ્યો.

એક વખત જમાલીને મેલેરિયા થઈ ગયો. તેને ખૂબ જ નબળાઇ લાગી રહી હતી. તેથી, તેણે તેના શિષ્યોને પથારી તૈયાર કરવાની સૂચના આપી. થોડાક સમય પછી, તે તેના શિષ્યોની તપાસ કરવા ગયો કે પથારી તૈયાર છે કે નહિ. શિષ્યોએ કહ્યું, “હા, પથારી તૈયાર છે.” જ્યારે જમાલી ગયો અને જોયું તો પથારી હજુ તૈયાર થઈ રહી હતી. તેથી, તેણે શિષ્યોને પૂછ્યું કે શા માટે તેઓ જૂઠું બોલ્યા. શિષ્યોએ કહ્યું કે ભગવાન મહાવીરે એવું શીખવ્યું છે કે કોઇ કાર્ય થઈ રહ્યું હોય, એને થઈ ગયેલું જ કહેવાય.

જમાલી ભગવાન પાસે ગયો અને આ બાબત અંગે સ્પષ્ટતા પૂછી. ભગવાને સ્પષ્ટતા કરી કે ‘કાર્ય-કારણ’ના સિધ્ધાંત મુજબ, કંઇ પણ થઈ રહ્યું હોય, તો તેને થયેલું જ માનવામાં આવે છે; તે જૂઠું કહી શકાય નહિ. દાખલા તરીકે, જો કોઈ મુંબઈથી ટેક્સીમાં બેસીને અમદાવાદના જઈ રહ્યો હોય અને અન્ય કોઇ વ્યક્તિ એના વિશે પૂછે, તો તેની પત્ની કહેશે, “અરે, એ તો અમદાવાદ ગયા છે”, ખરૂ ને! તે અમદાવાદ ન પહોંચ્યા હોવા છતાં, એવું કહેવાય કે તે અમદાવાદ ગયા છે કારણ કે અમદાવાદ જવાની ક્રિયા જ્યારથી નિશ્ચય કર્યો ત્યારથી શરૂ થઈ ચૂકી હોય છે.

જો કે, જમાલી ભગવાનના જવાબથી સંતુષ્ટ ન થયો. તેણે એવો આગ્રહ રાખ્યો કે ભગવાનનો દ્રષ્ટિકોણ ખોટો છે અને તેનો સાચો છે. માટે, તેણે ભગવાનની અવજ્ઞા કરી અને તેમને છોડીને જતો રહ્યો. કોઇ પણ વ્યક્તિએ ક્યારેય પણ ભગવાનના શબ્દો ઉપર શંકા કરવી જોઇએ નહિ. આ પ્રસંગ એનું સુંદર ઉદાહરણ છે કે કઈ રીતે વ્યક્તિ મોક્ષના માર્ગથી ચલિત થઈ જતી હોય છે. ભલેને ગમે તેટલી સારી ક્રિયાઓ કરી હોય અને ખૂબ તપશ્ચર્યા કરી હોય, તો પણ જો તે ભગવાન ઉપર વિશ્વાસ રાખી શકે નહિતો પછી મોક્ષ માટે તે બધું વ્યર્થ છે.

તેથી, પરમ પૂજ્ય દાદા ભગવાન હંમેશા કહે છે, “જે સીડીઓ દ્વારા, તમે ઉપર ચઢ્યા છો તે સીઢીને ક્યારેય કાપવી ન જોઇએ. “ જે વ્યક્તિ પાસેથી આપણને સાચું જ્ઞાન મળ્યું છે અને વિકાસ થયો છે (તે આપણા ગુરૂ, જ્ઞાની કે તીર્થંકર ભગવાન હોય શકે), આપણે તેમના ક્યારેય પણ દોષ ન જોવા જોઇએ. આપણે જેની પાસેથી જ્ઞાન મેળવ્યું તેમના પણ દોષ જોવા લાગીએ, તો આપણે એવા અજ્ઞાનતા ઘોર અંધકારમાં ફસાઇ જઈશું કે આપણે સમ્યક દર્શન ગુમાવી દઈશું. જે વ્યક્તિ મોક્ષે જવા ઇચ્છતી હોય અને બધા કર્મોમાંથી તો છુટવું હોય તો કોઇના પણ, પછી ભલે બહારની કોઇ અજાણી વ્યક્તિના પણ, ક્યારેય દોષ ન જોવા જોઇએ. જેના થકી આપણા જીવનમાં પ્રગતિ થઈ હોય અને ખરેખર અમૂલ્ય વસ્તુ પ્રાપ્ત થઈ હોય તો તેના દોષ તો કઈ રીતે જોઇ શકાય?”હા, આપણને પ્રશ્ન પૂછવાનો અને આપણા સંશયોને દૂર કરવાનો પૂરેપૂરો અધિકાર છે અને એવું પણ બને કે આપણને કોઇ વસ્તુ સમજવામાં વધુ સમય લાગે. પરંતુ જ્ઞાનીની અવજ્ઞા કરીને આપણી પોતાની સમજ પર ચાલવું તે ખરેખર, તો સ્વચ્છંદ છે. જ્યાં સ્વચ્છંદ છે, ત્યાં કોઇ મોક્ષે જઈ જ ન શકે. આજ્ઞા સાચી રીતે અને નિષ્ઠાપૂર્વક પાળવાથી સ્વચ્છંદ જતો રહે છે.

જમાલીની પત્ની અને ભગવાન મહાવીરની પુત્રી પ્રિયદર્શના પણ તેના પતિના પંથે ચાલવા લાગી. જો કે, થોડા વર્ષ પછી, એકવાર એવું બન્યું કે પ્રિયદર્શના એક કુંભારને ત્યાં ગઈ, જે જાણતો હતો કે કઈ રીતે તેણે પિતાને છોડી દીધા, કુંભારે તેની આંખ ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો કે, જેથી તે મહાવીર સ્વામીની શરણમાં ફરીથી જતી રહે. તેણે ધીરેથી એક સળગતો કોલસો તેની સાડી ઉપર મૂકી દીધો. થોડી ક્ષણોમાં, જ્યારે પ્રિયદર્શનાએ જોયું કે તેના કપડા સળગી રહ્યા છે, તે બૂમો પાડવા લાગી કે, “અરે, હું સળગી રહી છું, હું સળગી રહી છું.” ત્યાં રહેલા લોકોએ તે આગને બુઝાવી દીધી. પછી, કુંભારે પ્રિયદર્શનાને પૂછ્યું, “તમે અને તમારા પતિ એવું માની રહ્યા છો કે જ્યારે કાર્ય સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થાય ત્યારે જ તે થયેલું કહેવાય છે. તો પછી તમે અગાઉથી કેમ ચીસો નાખી કે, “હું સળગી ગઈ, હું દાઝી ગઈ.?”તમે જ્યારે સંપૂર્ણપણે સળગી જાવ ત્યારે જ તમારે એવું કહેવું જોઇએ. જે કંઇ બની રહ્યું છે, તેને તમે કઈ રીતે કહી શકો કે આ થઈ ગયું છે – આ તારો સિધ્ધાંત છે, ખરું ને?”

પ્રિયદર્શનાને તેની ભૂલનો ખ્યાલ આવ્યો, તે ભગવાનના ચરણોમાં સમર્પિત થાય છે અને પોતાની ભૂલોની કબૂલાત કરે છે. આ બધાના પરિણામે, આવતા ભવમાં તેને દેવગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

તેજોલેશ્યા

એક દિવસ, ભગવાન મહાવીર શ્રાવસ્તીનગરીમાં પહોંચ્યા. તેમના શિષ્ય, આનંદ મુનિ, ભગવાનને મળવા જવાના રસ્તામાં, હલાહલ નામના કુંભારની દુકાન નજીકથી પસાર થયા, જ્યાં ગોશાળો (જેનો ઉલ્લેખ અગાઉ પણ આવ્યો હતો) રહેતો હતો. અહંકારી ગોશાળાએ અત્યારે પણ પોતાની જાતને ૨૪મા તીર્થંકર તરીકે ઘોષિત કરવાનું શરૂ કરી દીધું. આનંદ મુનિ સામે તેણે એવી બડાઇ મારવાનું શરૂ કરી દીધુ કે, તેની પાસે એવી મહાન શક્તિ છે કે જેના દ્વારા ક્ષણમાં જ કોઇને પણ ભસ્મીભૂત કરી શકે છે.

આનંદ મુનિએ આ વાત ભગવાનને કહી અને ગોશાળો જે કહી રહ્યો હતો તે સાચું છે કે કેમ તેની પૂછપરછ કરી. ભગવાને એવું કહ્યું કે તેની પાસે તેજોલેશ્યાનું જ્ઞાન છે જેના દ્વારા તે કોઇને પણ ભસ્મ કરી શકે છે. જો કે, તે તીર્થંકરને નષ્ટ ન કરી શકે, એટલે કે; ભગવાન મહાવીરને! ભગવાને આનંદ મુનિ અને તેમના અન્ય શિષ્યોને ચેતવ્યા કે ગોશાળાથી દૂર રહેવું કારણ કે તે તેની શક્તિનો દુરૂપયોગ ગમે તે સમયે કરી શકે છે. તેમણે તેઓને સલાહ આપી કે તેની સાથે કોઇ પણ પ્રકારની દલીલોમાં પડવું નહિ.

બીજી તરફ, શ્રાવસ્તી નગરીમાં, બે વ્યક્તિ પોતાની જાતને તીર્થંકર ઘોષિત કરી રહ્યા છે તે ચર્ચાનો વિષય બની ગયો. આ બન્નેમાંથી જે લોકો જે ગુરૂને સ્વીકારતા હોય તે લોકો સામાન્યપણે જ પોતપોતાના ગુરૂની પક્ષમાં જ હોય. તેથી, જે લોકો મહાવીર ભગવાનને માનતા હતા તેમને ખાતરી હતી કે, તેઓ જ સાચા તીર્થંકર છે. જો કે, ઘણા જિજ્ઞાસુ લોકો ગોશાળા દ્વારા દર્શાવાતા ચમત્કારિક શક્તિ પ્રયોગોથી પ્રભાવિત થઈ ગયા અને તેને તીર્થંકર તરીકે માની બેઠા.

એક દિવસ, ગોશાળો આવ્યો અને ભગવાનને બધી જ રીતે અપશબ્દો બોલી હેરાન કરવાનું શરૂ કરી દીધું! ભગવાન સ્થિર જ રહ્યા અને ગોશાળો જે કંઇ કહી રહ્યો હતો તેને ધીરજપૂર્વક સાંભળવા લાગ્યા. જો કે, તેમના શિષ્યો, જે લોકો ભગવાન તરફ પૂજ્યભાવ ધરાવતા હતા અને હ્રદયપૂર્વક ભગવાનની ભજતા હતા, તેઓ ભગવાન માટેના આ ખરાબ શબ્દો સહન કરી શક્યા નહિ. તેઓ વળતો પ્રહાર કરતા હતા જેના કારણે ગોશાળો ખૂબ જ ક્રોધિત થયો. તેણે તરત જ તેલોલેશ્યાનો પ્રયોગ કર્યો અને બે શિષ્યોને બાળી નાખ્યા. તે બન્ને ભગવાન મહાવીરના ચરણ કમળમાં સમર્પિત થયા અને મૃત્યુ પછી, દેવલોક પામ્યા.

આ દ્રશ્યના સાક્ષી બનેલા અન્ય શિષ્યો, ગોશાળાની ક્રૂરતા જોઇને આઘાત પામ્યા, ભગવાનને તે બે શિષ્યોનો જીવ પાછો આવી જાય તે માટે વિનંતિ કરવા લાગ્યા. ભગવાને તેમને સમજાવ્યું કે આ શક્ય નથી, કારણ કે તેઓ મોક્ષદાતા છે, જીવનદાતા નથી.

જન્મ અને મૃત્યુ એ આપણા કર્મોનું જ પરિણામ છે. ભગવાન ક્યારેય આમાં વચ્ચે પડતા નથી. વધુમાં, આપણે દરેક અસંખ્ય જન્મો અન મૃત્યુમાંથી પસાર થયા છીએ. મોક્ષનમાર્ગે પ્રગતિ કરવા માટે આની શી કિંમત છે? બે શિષ્યો જેને આપણે મૃત્યુ પામેલા કહીએ છીએ તે હકીકતમાં તો ભગવાનનું શરણ પામ્યા છે અને મોક્ષ પંથેપામ્યા છે. તે જ ખરેખર મહત્વનું છે!

ગોશાળો, જો કે, આટલું બનવા છતાં પણ જરા પણ સંતુષ્ટ થયો ન હતો. તેણે તેજોલેશ્યા ભગવાન ઉપર પણ ફેંકી. પરંતુ આ વખતે, તેજોલેશ્યા ભગવાનની ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને પાછી ગોશાળાને જ વાગી, કારણ કે વર્ધમાન મહાવીર તીર્થંકર અને ચરમ શરીરી હતા. તીર્થંકર ભગવાનનું કોઈ દિવસ અકાળે મરણ થાય નહિ. ગોશાળાનું આખું શરીર સળગવા લાગ્યું. ભગવાને તેને કહ્યું, “સાવચેત રહેજે, સાતમા દિવસે, તારું મ્રુત્યુ થશે.” આ સાંભળીને, ગોશાળાને તેના ખોટા કર્મોનો ખ્યાલ આવ્યો અને તેના પર તે નિષ્ઠાપૂર્વક પસ્તાવો કરવા લાગ્યો. તે પીડામાં રડવા લાગ્યો, “આ ભયંકર પીડા એ મારા પાપ કર્મનું જ ફળ છે.” તેણે તેના બધા શિષ્યોને એકઠા કર્યા અને સ્વીકાર્યું કે: “હું ખોટો હતો અને ભગવાન મહાવીર સાચા હતા. તમે બધા તેમની પાસે જાઓ. તેઓને ભગવાન તરીકે સ્વીકારો! હું મોટો પાપી છું. મહેરબાની કરીને મને માફ કરો.” તેણે અત્યંત પસ્તાવો કર્યો. તેનું શું પરિણામ આવ્યું? તેના મૃત્યુ પછી, ભગવાને જાહેર કર્યું કે, “ગોશાળો, તેના પ્રતિક્રમણને કારણે, દેવગતિને પામ્યો છે. છેલ્લા દિવસે, તેણે ખૂબ જ પસ્તાવો કર્યો જેના કારણે તેણે તેની જાતને પાપોથી મુક્ત કરી દીધી. તેથી, તે ચોક્કસપણે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે. “તેથી, તમે જુઓ, સાચી આલોચના અને પશ્ચાતાપમાં અત્યંત શક્તિ રહેલી છે. જો હ્રદયપૂર્વક કરવામાં આવે, તો ખરાબમાં ખરાબ પાપો પણ બળી શકે છે!

તેજોલેશ્યા મહાવીરને તાકીને ફેંકવામાં આવી હોવા છતાં પણ ભગવાનને મારી શકી નહિ, પરંતુ તેનાથી ભગવાનને ખરાબ અસરો જરૂરથી થઈ. તેનાથી ભગવાનને મરડો થઈ ગયો, જેના કારણે, ભગવાનનું ઘણું બધું વજન ઘટી ગયું. જો કે, ભગવાનને અંદર શાંતિ જ હતી. તેમના શિષ્યો ખૂબ જ ચિંતિત થઇ ગયા; ખાસ કરીને, સિંહ નામનો એક શિષ્ય ભગવાનની પીડા જોઇને ખૂબ રડવા લાગ્યો. ભગવાને તેને શાંત કર્યો અને કહ્યું, “ચિંતા ન કર. મને કશું થવાનું નથી. હું હજુ બીજા ચૌદ વર્ષ જીવવાનો છું.” સિંહે આગ્રહ કર્યો કે ભગવાને કેટલીક દવા લેવી જોઇએ, જેમાં ભગવાન સંમત થયા. ભગવાને તેને રેવતી પાસે જવા માટે સૂચન કર્યું, જે ભગવાન માટે અત્યંત ભક્તિથી, ભગવાન માટે કેટલીક વાનગીઓ બનાવી રહી હતી. ભગવાન મહાવીરે સ્પષ્ટપણે એવી સુચના આપી કે તે અમુક વાનગી ન લઈ આવે, પરંતુ તેના બદલે તે બીજી વાનગી બીજોરાની કે જે રેવતીએ ઘેર બનાવી હોય તે લઈ આવે.

સિંહ રેવતી પાસે ગયો. તેણી ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થઈ ઊઠી અને વધુમાં તેણીએ સાંભળ્યું કે ભગવાને તેને ખાસ કરીને અમુક વાનગી બનાવવાનું કહ્યું છે તો તેણી ખૂબ જ રોમાંચિત અને આનંદિત થઇ ઊઠી. તેણે ખૂબ જ આનંદ સાથે બીજોરાની વાનગી સિંહને આપી, જે પ્રમાણે ભગવાને સૂચના આપી હતી! મહાવીર સ્વામીએ તે ખાધી અને તેમનો ઇલાજ થઇ ગયો. આમ, રેવતી તીર્થંકર તરીકેનું ગોત્ર બાંધે છે. આવતી ચોવીસીમાં રેવતી ૧૭મા તીર્થંકર તરીકે થશે.

ગૌતમ સ્વામીનો પરમ વિનય

ભગવાન મહાવીરના શરણમાં આવીને, ગૌતમ સ્વામીનું મિથ્યા અભિમાન નષ્ટ થઈ ગયું. તેઓ ભગવાનના અતિનમ્ર શિષ્ય બની ગયા. જેમ જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા, તેમને ભગવાન તરફ અત્યંત પ્રશસ્ત રાગ ઉત્પન્ન થયો. ગૌતમ સ્વામીનો તેમના પ્રત્યેનો પ્રેમ અપાર હતો. આ જ કારણ હતું કે તેઓ શા માટે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત ન કરી શક્યા અને બીજી તરફ હજારો લોકો માત્ર એક વખત ભગવાનના શબ્દો સાંભળીને જ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકતા હતા.

ગૌતમ સ્વામી અસાધારણ બુધ્ધિમતા ધરાવતા હતા. તેથી, તેઓ કોઇને પણ ધર્મનો ઉપદેશ આપે, તેમના ઉપદેશ થકી કોઈપણ વ્યક્તિને કેવળજ્ઞાન થઇ જાય, એવી ક્ષમતા તેઓ ધરાવતા હતા.

એક વખત મહાવીર ભગવાને એમની દેશનામાં કહ્યું કે, “જે અષ્ટાપદ પર્વત પર ચોવીસ તીર્થંકરોના જીનાયલો છે, તેના દર્શન કરે અને એક રાત્રી ત્યાં વાસ કરે, તે જરૂર એ જ ભવમાં મોક્ષ પદને પામશે.” આ સાંભળીને ગૌતમસ્વામી અષ્ટાપદ જવાનો નિશ્ચય કરે છે અને તે માટેની બધી જ તૈયારીઓ કરે છે. અષ્ટાપદ પર ચડવું કઠીન હતું પરંતુ આખરે ગૌતમસ્વામી તો પ્રથમ ગણધર હતા અને એમનું નિશ્ચય બળ જબરદસ્ત હતું. અષ્ટાપદ પર્વત પર ચઢતી વખતે ત્રણ પડાવ આવે છે. પ્રથમ પડાવ પાસે ૫૦૦ તાપસોને ગૌતમ સ્વામીએ બોધ આપ્યો અને તેઓ બધા મહાવીર ભગવાનને સમર્પણ થઈ ગયા. બીજા પડાવ પાસે અન્ય ૫૦૦ તાપસો તપ કરી રહ્યા હતા અને તેમને પણ ગૌતમ સ્વામીએ સુંદર બોધ આપ્યો અને તેઓ બધા પણ મહાવીર ભગવાનને સમર્પણ થઈ ગયા. ત્રીજા પડાવ પાસે પણ ૫૦૦ તાપસોને બોધ પમાડી તેઓ ભગવાનને સમર્પિત થયા.આ રીતે ૧૫૦૦ તાપસો ગૌતમ સ્વામીના શિષ્યો થઈ ગયા. ત્યારબાદ ગૌતમ સ્વામી અષ્ટાપદ પર્વતના શિખરે પહોંચ્યા અને ત્યાં અત્યંત ભક્તિપૂર્વ ચોવીસ તીર્થંકરોને વંદના કરી. ત્યાં ગૌતમ સ્વામી એક રાત્રી વાસ કરીને બીજા દિવસે પર્વત પરથી ઉતરે છે અને ૧૫૦૦ તાપસો મહાવીર ભગવાનનું શરણું સ્વીકારીને ગૌતમ સ્વામી પાસે દીક્ષા અંગીકાર કરે છે. ત્યારબાદ બધા ખુબ જ આનંદિત થઈને ગૌતમ સ્વામી સાથે વિહાર કરે છે. ગૌતમ સ્વામી ૧૫૦૦ તાપસોમાં કોઈ ને છઠ તો કોઈને અઠ્ઠમના પારણા કરાવે છે. ત્યારબાદ ગૌતમ સ્વામી સહિત ૧૫૦૦ તાપસો ભગવાનના સમવોસરણમાં જવા માટે વિહાર કરે છે. ત્યારે, જેઓએ અઠ્ઠમના પારણા કર્યા હોય છે એવા ૫૦૦ તાપસોને ભગવાનના સમવોસરણને દૂરથી જ જોઇને અને તેના દર્શન કરીને, બધાને ત્યાં જ કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. બીજા ૫૦૦ તાપસો જેઓએ છઠના પારણા કર્યા હોય છે તેમને સમવોસરણને નજીકથી જોતા જ કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે અને બાકી રહેલા ૫૦૦ શિષ્યોને ભગવાનના મુખારવિંદને જોતા જ કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે. ત્યારબાદ ૧૫૦૦ તાપસો ભગવાનને વંદન કરી કેવળીઓની પર્શદામાં બેસે છે ત્યારે ગૌતમ સ્વામી એમને રોકે છે કારણ કે, તેઓ એ વાતથી અજાણ હતા કે, ૧૫૦૦ તાપસોએ કેવળજ્ઞાન થયું છે. એ જ સમયે, મહાવીર ભગવાને ગૌતમ સ્વામીને કહ્યું કે, “હે ગૌતમ, આ ૧૫૦૦ કેવળીઓની અશાતના થઈ રહી છે તમારાથી, તેઓને કેવળજ્ઞાન થયું છે”. આ સાંભળીને ગૌતમ સ્વામીએ હૃદયપૂર્વક પશ્ચાતાપ કરીને બધાની માફી માંગી. આવા પ્રકારનો તેમનો અસાધારણ પરમ વિનય હતો! સાથોસાથ તેમનો પ્રેમ અને પરમ વિનય ભગવાન પ્રત્યે એટલો જ દ્રઢ હતો!!!

હાથ જોડીને આપણા વડીલોને નમવું એ વિનય દર્શાવે છે. ભગવાનના ચરણોમાં નમવું એ વધારે વિનય દર્શાવે છે. પરમ વિનય એટલે ગુરૂ અથવા જ્ઞાની જેની પાસેથી આપણને સાચું જ્ઞાન મળ્યું હોય, તેમની સાથે અભેદતા અને ક્યારેય પણ તેમના માટે એક પણ નેગેટીવ વિચાર ન આવવો જોઈએ. આપણો ઉધ્ધાર તેમના થકી જ થવાનો છે. પરમ વિનય એટલે સામી વ્યક્તિ માટે એકતા જ હોય અને ક્યારે પણ જુદાઈ ન લાગે. આપણા શાસ્ત્રમાં પણ કહ્યું છે કે, “વિનય એ ધર્મનું મૂળ છે”.વીતરાગ માર્ગમાં વિનયનું ખુબ મહત્વ છે. શરૂઆત વિનયથી અને અંત પણ પરમ વિનયથી જ થાય છે.

સુલસા શ્રાવિકા

તીર્થંકર મહાવીર કે રાજગૃહી નગરીતરફ વિહાર કરી રહ્યા હોય છે ત્યારે તેમને એક અંબડ નામનો શ્રાવક મળે છે. ભગવાન તે શ્રાવક દ્વારા તેમના ખાસ આશીર્વાદ સુલસા શ્રાવિકા માટે મોકલે છે. શ્રાવક વીતરાગ ભગવાન તરફથી આવેલા આ શબ્દો જોઇને આશ્ચર્યચકિત થઇ ઊઠ્યો. તે વિચારવા લાગ્યો કે ભગવાને આવું શા માટે કર્યું હશે? તેથી, તેણે સુલસાની ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિની પરીક્ષા કરવાનું નક્કી કર્યું. અંબડ શ્રાવક પાસે કેટલીક એવી શક્તિઓ હતી જેના દ્વારા તે બનાવટી સમોવસરણ રચી શકે. પછી, તેણે શહેરમાં એવી અફવા ફેલાવી કે મહાવીર સ્વામી આવે છે ત્યાં તો બધા સ્થાનિક લોકો સમોસરણ તરફ દોટ મૂકે છે.

જો કે, સુલસા તેના ઘરમાંથી બહાર આવી નહિ. અંબડે તેમને પૂછ્યું, “શું તમે ભગવાનના દર્શન માટે જશો નહિ?”તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે, “જો ખરેખરમાં ભગવાન મહાવીર આવ્યા હોય, તો મને તરત જ સ્પંદનો અનુભવ થાત. મારૂ સમગ્ર શરીર આનંદથી થનગની ઉઠયું હોય. જો કે, જો આવી લાગણીઓ મારી અંદર આવી નથી રહી, તો તે દર્શાવે છે કે આ સમોવસરણ બનાવટી છે, અને વાસ્તવિક નથી. “ શ્રાવકને ખ્યાલ આવ્યો કે તેમની ભક્તિની નિષ્ઠા ઉપર શંકા કરવામાં પોતે ખોટો હતો. સુલસાએ આ જન્મમાં તીર્થંકર ગોત્ર બાંધ્યું અને તેના પરિણામે, આવતી ૨૪મી તેઓ તીર્થંકર બનશે.

જીવતા તીર્થંકર

એક દિવસ, વર્ધમાન મહાવીર મલ્લિનાથ ભગવાનના દેરાસર પાસેના ઉદ્યાનમાં ધ્યાનસ્થ મુદ્રામાં બિરાજમાન હતા. એક યુગલ તેમના દરરોજના નિત્યક્રમ મુજબ મંદિરમાં પૂજા કરવા માટે આવે છે. બન્ને ભગવાન પાસેથી પસાર થાય છે અને ભગવાન મલ્લિનાથની પૂજા કરવા મંદિરમાં પ્રવેશે છે. આ જોઇને, ઇન્‍દ્રદેવ તે યુગલ સમક્ષ પ્રગટ થાય છે અને તેઓને જણાવે છે કે તેમણે બગીચામાં ધ્યાનમાં રહેલા જેમને જોયા તે ભગવાન મહાવીર, વર્તમાન હાજર તીર્થંકર છે. ઇન્‍દ્રદેવે તેઓને જીવતા તીર્થંકરની પૂજાનું મહત્વ અને તેમના થકી કઇ રીતે મોક્ષ થઇ શકે તે સમજાવ્યું.

એ જ રીતે, આપણા માટે, મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં બિરાજમાન એવા ૨૦ તીર્થંકરો વર્તમાને હાજર છે; શ્રી સીમંધર સ્વામી આપણી પૃથ્વીથી સૌથી નજીક છે. તેથી, આપણે હ્રદયપૂર્વક ભગવાન સીમંધર સ્વામીની આરાધના કરવી જોઇએ. તેઓ જ એકમાત્ર આપણા સહુના કેવળજ્ઞાન અને મોક્ષ પ્રાપ્તિના ઉત્તમ નિમિત્ત છે. અત્યારે, મહાવીર પછી, આપણી પૃથ્વી ઉપર કોઇ તીર્થંકર નથી. મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં બિરાજેલ સીમંધર સ્વામી પાસે પહોંચવા માટે, આપણને તેમના પ્રતિનિધિ કે, જે જીવતા જ્ઞાની છે તેમની જરૂર પડશે, જ્ઞાની પુરૂષ જેમનો આત્મા જાગૃત હોય અને જે બીજાના આત્માને પણ જાગૃત કરી શકે અને આપણે આવતા ભવમાં સીમંધર સ્વામી પાસે જઈ શકીએ એવા તૈયાર કરી આપવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોય છે.

મહાવીર નિર્વાણ

મહાવીર સ્વામી, વિહાર વખતે, રાજગીરી નજીક પાવાપુરી (બિહાર) પહોંચ્યા. તેમની અંતિમ દેશના ૭૨ કલાક અવિરત ચાલી! આ કાળચક્રના લોકો માટે મુક્તિ પામવાની આ છેલ્લી તક હતી. તેથી, ઘણા રાજાઓએ દીક્ષા લીધી અને અસંખ્ય લોકોએ શ્રાવક અને શ્રાવિકા ધર્મ અંગિકાર કર્યો. આ જ સમયમાં, ભગવાને ગૌતમ સ્વામીને પડોશના શહેરમાં જવાનું અને બ્રાહ્મણને સાક્ષાત્કાર કરાવી દેવાનું કામ સોંપ્યું.

અંતે, ભગવાને શૈલેષીકરણ ક્રિયા કરી અને ૭૨ વર્ષની ઉંમરે અંતિમ શ્વાસ લીધો. ભગવાનનું નિર્વાણ થયું અને સિધ્ધક્ષેત્રમાં ગયા! દેવ ભગવંતો અંતિમ ક્રિયાઓ કરવા આવ્યા અને ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ કલ્યાણકની ઉજવણી કરી.

આ સમાચાર સાંભળીને, આખા વિશ્વમાં અંધકાર છવાઇ ગયો. માટે, લોકોએ તેમના ભગવાનની ઝાંખી મેળવવા માટે દીવાઓ પ્રગટાવ્યા! આ ક્રિયા આજે પણ આ યુગના છેલ્લા તીર્થંકરની – મહાવીર સ્વામી, આપણા તારણહાર, જેમના શાસનમાં આપણો જન્મ થયો તેમની યાદમાં કરવામાં આવે છે. આપણે આ પ્રસંગને ‘દિવાળી’ તરીકે ઉજવીએ છીએ!

પાછા ફરતી વખતે, ગૌતમ સ્વામીએ જાણ્યું કે તેમના વ્હાલા ભગવાનને નિર્વાણ પ્રાપ્ત થયું છે. ગૌતમ સ્વામી, જેમને ભગવાન પ્રત્યે અત્યંત રાગ હતો, તેઓ આ સમાચાર સાંભળીને ચોંકી ગયા. તેઓ આ વાત માની શકતા જ ન હતા. તેઓ એ સમજવામાં નિષ્ફળ ગયા કે, “આવું બનવાનું હશે તેની ભગવાનને ક્યારે ખબર પડી હશે, શા માટે તેઓએ મને દૂર મોકલી દીધો?” તેમને ભારે આઘાત લાગ્યો. જો કે, તે જ વખતે, તેઓને ભાન થયું અને તેમના રાગનું બંધન અને મૂર્ખતા તૂટી ગઇ અને તેઓને પણ, કેવળજ્ઞાન થઈ ગયું! તેમણે ભગવાન દ્વારા અપાયેલ જગત કલ્યાણનું કામ બીજા ૧૨ વર્ષ શરૂ જ રાખ્યું અને અંતે મોક્ષે ગયા.

આજના સમયમાં, મહાવીર સ્વામીની જીવન કથા આપણા બધા માટે ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે! આ કથાઆપણને તેમના જેવા, અહિંસક અને બધા બંધનોમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થવાનો ધ્યેય નક્કી કરવા માટે પ્રેરણા આપે છે. તેમની કથાનું વર્ણન કરવા માટેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ જ છે. આ કુદરતી નિયમ છે : જે ગુણોની આપણે ભજના કરીએ તે આપણામાં પણ ખીલી ઊઠે છે. મહાપુરૂષોની કથા વાંચવા પાછળનો હેતુ જ આ છે. ભગવાન મહાવીરની કથા એ તીર્થંકરની કથા છે, જે આ વિશ્વમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે!